Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-14T00:09:32.643213+00:00

Изге Яҙма: Римдарға

Изге Яҙма: Римдарға

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. Римдарға

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

Римдарға

Римдарға

1. Инеш һүҙ

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Инеш һүҙ

Паулустан римдарға хат

Был хаттың һәм Инжилгә, йәғни Яңы Ғәһедкә, ингән башҡа күп хаттарҙың авторы – йәһүд һәм зыялы фарисей, үленән терелгән Ғайса Мәсих Үҙе уға килгәндән һуң Уға инана башлаған Паулус.

Римдағы имандаштар берҙәмлеге Паулус был хатты яҙғанға тиклем бер нисә йыл элек барлыҡҡа килә. Паулус үҙе, быға тиклем Римда булмаһа ла, берҙәмлектең ҡайһы бер ағзаларын танып белә. Ул хатын Римға Фойбе исемле имандаш бер ҡатын артынан биреп ебәрә. Хаттың беренсе өлөшөнөң (1–11-се бүлектәр) төп темаһы: Ғайсаның үлеме аша Алланың нисек итеп кешеләрҙе гонаһ язаһынан ҡотҡарыуы хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәр. Кеше Ғайса Мәсих тураһындағы Хәбәргә ышанғас, Алла уны аҡлай һәм тыныслыҡ бирә, Үҙенең балаһы итә, Изге Рухын бүләк итә. Муса ҡануны был яҡшылыҡтарҙы бирә алмай, сөнки кешеләр был ҡанунға ҡаршы гонаһ ҡыла. Тик Ғайса Мәсихкә булған иман ғына һәр кемде Алла алдында пак итә ала.

Хаттың икенсе өлөшөндә (12:1–15:13) Паулус иманлыларҙың яратып һәм хөрмәт итеп йәшәргә тейешлектәрен уҡыусыларҙың иҫенә төшөрә. Йомғаҡлау өлөшөндә (15:14–16:27) Паулус тиҙҙән Римға килергә йыйыныуы тураһында яҙа һәм берҙәмлек ағзаларына сәләм күндерә.

1

Сәләмләү

1^1Ғайса Мәсихтең ҡоло, Уның илсеһе булырға саҡырылған, Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен вәғәзләргә һайлап алынған Паулустан сәләм. 2Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша Алла Изге Яҙмаларҙа алдан уҡ вәғәҙә иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә+
3-4Уның Улы – Раббыбыҙ Ғайса Мәсих тураһында һөйләнелә. Мәсихтең кеше булараҡ сығышы Дауыт нәҫеленән ине, ә изгелек Рухы буйынса, үленән терелтелеүе менән, Ул Алланың ҡөҙрәтле Улы тип тәғәйенләнгән+. 5Барлыҡ халыҡтар Уның исеме хаҡына Аллаға ышанһындар һәм буйһонһындар тип, беҙ Ғайса Мәсих аша мәрхәмәт алдыҡ һәм Уның илсеһе булдыҡ+. 6Ғайса Мәсихтеке булырға саҡырылғандар иҫәбендә һеҙ ҙә бар. 7Рим ҡалаһында йәшәгән һәм Алланың изге халҡы булырға саҡырылған бөтә һөйөклөләренә Атабыҙ Алланан һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтән мәрхәмәт һәм именлек булһын+.

Паулустың Римға барырға теләге

8Иң элек Ғайса Мәсих аша һәммәгеҙ өсөн Аллама рәхмәттәр уҡыйым, сөнки иманығыҙ тураһында бөтә донъяла һөйләйҙәр+. 9Улы хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе бәйән итеп, Уға бөтә рухым менән хеҙмәт иткән Алла шаһит: һеҙҙе һәр ваҡыт иҫкә алам+
10һәм, эргәгеҙгә барып сығырға Алла ихтыяр итһә ине тип, доғаларымда гел һорайым+. 11-12Изге Рухтан алған фатихамды һеҙҙең менән уртаҡлашып, һеҙҙе нығытыр, йәғни уртаҡ иманыбыҙ нигеҙендә бер-беребеҙҙе ҡеүәтләндерер өсөн, һеҙҙе бик ныҡ күргем килә. 13Имандаштар, мин был хаҡта белеүегеҙҙе теләйем: башҡа халыҡтар араһындағы һымаҡ һеҙҙең арағыҙҙа ла хеҙмәтемдең уңышын йыйыр өсөн, янығыҙға күп тапҡырҙар барырға ниәтләнем, әммә әлегәсә тотҡарлыҡтарға осрап торҙом+. 14Мин мәҙәниәтлеләр һәм мәҙәниәтһеҙҙәр, белемлеләр һәм наҙандар алдында берҙәй үк бурыслымын+. 15Шуға күрә һеҙгә, Рим ҡалаһында йәшәүселәргә лә, Һөйөнөслө Хәбәрҙе бәйән итергә атлығам. 16Һөйөнөслө Хәбәрҙән оялмайым, сөнки ул – уға ышанғандарҙың барыһына ла – иң элек йәһүдкә, унан һуң йәһүд булмағанға ла – ҡотҡарыу алып килгән Алла ҡөҙрәте+. 17+Һөйөнөслө Хәбәрҙә Алланың кешеләрҙе иман һәм бары тик иман аша ғына аҡлауы асыла. Изге Яҙмала әйтелгәнсә: «Тәҡүә кеше иманы арҡаһында йәшәр»+.

Кешеләрҙең гонаһҡа төшөүе

18Яманлыҡ ҡылып хәҡиҡәткә ҡаршы торорға теләгән кешеләрҙең һәр төрлө хаҡһыҙлығына һәм яуызлығына Алла күктән асыуын күрһәтә бара+. 19Алла хаҡында белергә мөмкин булғандың һәммәһе уларға билдәле, сөнки Алла уны уларға Үҙе асып бирҙе+. 20+Уның күренмәгән сифаттары – мәңгелек ҡеүәте һәм илаһилығы – донъя яратылғандан алып Ул бар иткән нәмәләр аша асыҡ аңлашыла һәм күренә. Шулай булғас, ул кешеләрҙең аҡланырға нигеҙе юҡ+. 21Улар, Алла тураһында белһәләр ҙә, Уны Алла итеп данламаны, шөкөр итмәне, киреһенсә, мәғәнәһеҙ уй-хыялдарға бирелде, аңларға теләмәгән зиһендәрен ҡараңғылыҡ солғаны+. 22Үҙҙәрен аҡыллы һанап, аҡылһыҙға әйләнделәр һәм+
23+мәңге үлемһеҙ Алланың шөһрәтен үлемле әҙәмдәргә, ҡоштарға, дүрт аяҡлыларға һәм һөйрәлеүселәргә оҡшаған һындарға алмаштырҙылар+. 24Шуның өсөн дә Алла кешеләрҙе үҙҙәренең аҙғын һәм бысраҡ теләктәре ҡарамағына ҡалдырҙы һәм улар бер-береһе менән үҙҙәренең тәнен мәсхәрә итә башланы+. 25Улар, Алла хәҡиҡәтен ялғанға алмаштырып, Бар ҡылыусыға түгел, ә Ул бар ҡылған нәмәләргә табынды һәм хеҙмәт итте. Бар ҡылыусыға иһә мәңгелек маҡтау яуһын! Амин+.

26Шул сәбәпле Алла кешеләрҙе хурлыҡлы нәфселәренә тапшырҙы: ҡатындар тәбиғи яҡынлыҡ ҡылыуҙы тәбиғи булмағанына алмаштырҙы+. 27Шулай уҡ ирҙәр ҙә, ҡатындар менән тәбиғи яҡынлыҡ ҡылыуҙы ташлап, бер-береһенә ҡарата аҙғын теләк менән янды, бер-береһе менән оятһыҙлыҡ ҡылды һәм, хәҡиҡәттән тайпылғандары өсөн, ҡылғандарына ярашлы язаһын алды+.

28Был кешеләр Алланы танып белеүҙе кәрәк тип тапмағанға күрә, Алла уларҙы боҙоҡ аҡылдары ихтыярына бирҙе, һөҙөмтәлә улар ҡылырға ярамаған эштәрҙе ҡыла башланы. 29Уларҙың күңеле һәр төрлө яманлыҡ, мәкер, ҡомһоҙлоҡ, яуызлыҡ менән; көнсөллөк, үлтереш, ыҙғыш-талаш, алдау, яман ниәттәр менән тулған. Улар – ғәйбәтселәр, 30яла яғыусылар, Аллаға нәфрәтлеләр, холоҡһоҙҙар, маҡтансыҡтар, тәкәбберҙәр, яуызлыҡ ҡылырға оҫталар, ата-әсәләренә буйһонмайҙар, 31аҡылһыҙҙар, үҙ һүҙҙәрендә тормайҙар, ҡаты бәғерлеләр, мәрхәмәтһеҙҙәр+. 32Алланың бойороғонда, ундай эштәрҙе ҡылған әҙәмдәр үлемгә лайыҡ, тип әйтелгәнен белә тороп, был яманлыҡтарҙы үҙҙәре эшләп кенә ҡалмай, уларҙы ҡылыусыларҙы хуплап-ҡеүәтләп торалар+.

2

Алла хөкөмө

2^1Шуға күрә, эй башҡаларҙы хөкөм иткән әҙәм, кем генә булһаң да, һиңә аҡлау юҡ. Башҡаларҙы хөкөм итеп, һин үҙеңде лә хөкөм итәһең. Сөнки һин, эй хөкөм итеүсе, үҙең дә шуны уҡ ҡылаһың+. 2Беҙ иһә беләбеҙ: ундай эштәрҙе ҡылыусыларға Алла ғәҙел хөкөмөн бирә. 3Һин, әҙәм, шундай эштәр ҡылған башҡаларҙы ғәйепләп, ә үҙең шуны уҡ ҡылып, Алла хөкөмөнән ҡотолоп ҡалырмын, тип уйлайһыңмы? 4+Әллә, Алланың яҡшылығы һине тәүбәгә йүнәлткәнен аңламайынса, Уның оло изгелеген, түҙемлеген һәм сабырлығын һанға һуҡмайһыңмы+? 5Әммә тиҫкәрелегең һәм тәүбә итергә теләмәгән йөрәгең арҡаһында, Алланың ғәҙел хөкөмө асыҡланған асыу көнөндә башыңа төшәсәк нәфрәтте йыяһың+. 6Ул һәр кемгә ғәмәленә ҡарап әжерен бирер:+
7гел генә изге эштәр ҡылып данға, хөрмәткә һәм үлемһеҙлеккә ынтылыусыларға мәңгелек тормош бирер; 8ә үҙен генә яратып, хәҡиҡәткә буйһонмайынса яуызлыҡ юлынан барыусыларға Алла ярһыуын һәм асыуын төшөрөр. 9Эйе, яуызлыҡ ҡылған һәр кемгә – башта йәһүдкә, шунан йәһүд булмағанға – михнәт һәм ҡайғы+. 10Ә изгелек ҡылған һәр кемгә, башта йәһүдкә, шунан йәһүд булмағанға – дан, хөрмәт һәм именлек+. 11Сөнки Алла алдында барыһы ла бер тигеҙ+.

12Алла ҡанунын[*] белмәйенсә гонаһ ҡылыусылар ҡанундан тыш һәләк булыр, ә уны белә тороп та, гонаһ ҡылғандар ҡанун буйынса хөкөм ителер+. 13Алла ҡанунды ишеткәндәрҙе түгел, ә уны үтәгәндәрҙе аҡлар+. 14Йәһүд булмаған халыҡтарҙың ҡануны юҡ, әммә тәбиғи һиҙемләүҙәре буйынса ҡанун бойорғанды үтәһәләр, бының менән нимәне эшләргә ярай, нимәне – юҡ икәнен ҡанунһыҙ ҙа белгәндәрен күрһәтәләр. 15Был иһә ҡанун талаптарының йөрәктәренә яҙылғанлығын күрһәтә. Был хаҡта уларҙың выждандары ла шаһитлыҡ итә: уй-фекерҙәре уларҙы әле аҡлай, әле ғәйепләй+. 16Быларҙың барыһы ла Алла кешеләрҙең йәшерен эштәрен һәм уйҙарын Ғайса Мәсих аша мин вәғәзләгән Һөйөнөслө Хәбәр буйынса хөкөм итәсәк көндө буласаҡ.

Йәһүдтәр һәм ҡанун

17Бына һин үҙеңде йәһүд тип атайһың, ҡанунға таянаһың һәм Алланы таныуың менән маҡтанаһың,+
18ҡанунды өйрәнеп, Алланың ихтыярын беләһең һәм яманды яҡшынан айыра алаһың. 19Һин үҙеңде һуҡырҙарға юл күрһәтеүсе, ҡараңғылыҡтағылар өсөн яҡтылыҡ,+
20аңһыҙҙарҙың тәрбиәсеһе, наҙандарҙың уҡытыусыһы тип һанайһың, сөнки белем менән хәҡиҡәтте туплаған ҡанунға эйәһең. 21+Шулай икән, ни өсөн башҡаларҙы өйрәтәһең, ә үҙеңде үҙең өйрәтмәйһең? «Урлама» тип өгөтләйһең, ә үҙең урлайһың+? 22«Зина ҡылма» тиһең, ә үҙең зина ҡылаһың? Ялған илаһтарҙан ерәнәһең, ә уларға табына торған йорттарҙы талайһың+? 23Алла ҡануны менән маҡтанаһың, ә үҙең, уны боҙоп, Алланы хурлайһың? 24+Изге Яҙмала әйтелгәнсә, «Мәжүсиҙәр һеҙҙең кеүектәр арҡаһында Алла исемен мыҫҡыл итә»+.

25Сөннәтле булыуың ҡанунды үтәгән осраҡта ғына файҙалы, ә инде ҡанунды боҙаһың икән, ул саҡта һинең сөннәтең сөннәтһеҙлек була+. 26Шулай булғас, сөннәтһеҙ кеше ҡанун ҡағиҙәләрен үтәй икән, ул сөннәтле булып һаналмаймы+? 27Шулай итеп, тән сөннәте үтмәһә лә, ҡанун талаптарын үтәгән кеше, һине – яҙылған ҡанунға һәм сөннәткә эйә кешене – ҡанунды боҙған өсөн хөкөм итер+. 28Тышҡы яҡтан ғына йәһүд булған ысын йәһүд түгел әле, тәндәге сөннәт кенә ысын сөннәт түгел+. 29+Эстән йәһүд булған ғына – ысын йәһүд; шулай уҡ йөрәктәге сөннәт кенә – ысын сөннәт. Был яҙылған ҡанун талаптарын үтәү аша түгел, ә Рух тарафынан ғәмәл ҡылына. Бындай йәһүд кешеләрҙең түгел, ә Алланың маҡтауын ҡаҙаныр+.

3

Алланың тоғролоғо

3^1Шулай итеп, йәһүд булыуҙың өҫтөнлөгө бармы һәм сөннәтле булыуҙың файҙаһы нимәлә+? 2+Бөтә яҡлап та өҫтөнлөгө ҙур. Иң элек Алла һүҙе уларға ышанып тапшырылған+. 3Ҡайһы берәүҙәр Аллаға тоғролоҡ һаҡламаһа, ул ваҡытта ни булыр? Тоғро булмауҙары Алланың тоғролоғон юҡҡа сығарырмы+? 4+Әлбиттә, юҡ. Һәр кеше алдаҡсы булһа ла, Алла Үҙ һүҙенә тоғро. Изге Яҙмала былай тип әйтелгән:

«Ғәйепләү һүҙҙәрең хаҡлы,
хөкөмләшкәндә Һин еңерһең»+.

5Әгәр ҙә ғәҙелһеҙлегебеҙ Алла ғәҙеллеген асығыраҡ күрһәтә икән, ни тип әйтербеҙ? Алла асыуын яуҙырһа, Ул ғәҙел булмай сығамы? (Мин әҙәмсә фекер йөрөтөп әйтәм.) 6Әлбиттә, юҡ. Юҡһа Алла донъяны нисек хөкөм итә алыр ине? 7Ә минең ялғанлауым арҡаһында Алланың хаҡлығы, асығыраҡ күренеп, Уның данын арттыра икән, ни өсөн һуң әле мин гонаһлы тип хөкөм ителәм+? 8Улай булғас, яҡшылыҡ килһен өсөн яманлыҡ ҡылырға тейеш булып сығабыҙмы? Ҡайһы бер яман һүҙле кешеләр беҙҙе нәҡ шулай әйтә тип тә һөйләй. Ундайҙар үҙҙәренә тәғәйен хөкөмдө алырҙар+.

Тәҡүә кеше юҡ

9Нисек килеп сыға һуң? Беҙҙең хәлебеҙ йәһүд булмағандарҙыҡынан яҡшыраҡмы? Һис тә юҡ. Йәһүдтәрҙең дә, йәһүд булмағандарҙың да – бөтәһенең дә гонаһ хакимлығы аҫтында икәнлеген асыҡланыҡ бит инде+. 10+Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Тәҡүә бер кеше лә юҡ, бер генә лә.
11Аңлы бер кем дә юҡ,
Алланы эҙләмәй һис кем дә.
12Барыһы ла юлдан яҙған,
берҙәй боҙолған;
яҡшылыҡ ҡылған әҙәм юҡ,
исмаһам, берәү ҡалмаған+.
13+Боғаҙҙары – асыҡ ҡәбер,
телдәре менән алдайҙар,
йылан ағыуы – ауыҙҙарында+.
14+Ауыҙҙары тулы ләғнәт һәм рәнйеш+.
15+Аяҡтары ҡан ҡойошҡа ашыға,
16улар булып үткән ерҙә
емереклек менән ҡайғы ҡала,
17тыныслыҡҡа юлды белмәйҙәр+.
18+Алланан ҡурҡыу юҡ уларҙың булмышында»+.

19Әммә беҙ ҡанунда әйтелгәндәр уға буйһоноусылар өсөн икәнен беләбеҙ, тимәк, үҙҙәрен яҡлау маҡсатында бер кем дә ауыҙын да аса алмай, һәм бөтә донъя Алла ҡаршыһында ғәйепле булып ҡала. 20Ҡанун талаптарын үтәү менән Алла алдында бер кем дә аҡлана алмай бит, ә ҡанун аша гонаһтың нимә икәнлеген төшөнәбеҙ+.

Иман аша аҡланыу

21Әммә хәҙер Алланың кешеләрҙе ҡанундан тыш та аҡлауы асылды, быны ҡанун да, пәйғәмбәрҙәр ҙә раҫлай+. 22Алланың кешеләрҙе аҡлауы Ғайса Мәсихкә ышанған һәр кемгә иман аша бирелә. Кешеләр араһында бер ниндәй ҙә айырма юҡ. 23Барыһы ла гонаһ ҡылып Алла шөһрәтенән мәхрүм ҡалды бит+. 24Барыһы ла Алла мәрхәмәте менән үҙҙәрен гонаһтан йолоп алған Ғайса Мәсихтә Алланың аҡлауын бүләк итеп ала+. 25Алла Ғайсаны, инанғандар гонаһтарынан Уның ҡаны аша пакланһын өсөн, ҡорбан итеп билдәләне. Шулай эшләп, элек ҡылынған гонаһтар өсөн яза бирмәйенсә, Ул Үҙенең хаҡлығын иҫбатланы. Оҙаҡ түҙемлек һаҡлап,+
26хәҙер ҙә, беҙҙең ваҡытта ла, Үҙенең хаҡлы булыуын күрһәтә: Ул Үҙе хаҡ һәм Ғайсаға инаныусыларҙы аҡлай.

27Шулай итеп, нимәбеҙ менән маҡтана алабыҙ һуң? Бер ни менән дә. Был ниндәй ҡанун менән башҡарылды? Эш талап иткән ҡанун менәнме? Юҡ, иман ҡануны менән+. 28Беҙ кешенең ҡанун талаптарын үтәүе менән түгел, ә иман аша аҡланғанлығын таныйбыҙ+. 29Алла – йәһүдтәрҙең генә Аллаһымы? Башҡа халыҡтарҙыҡы ла түгелме ни? Әлбиттә, башҡа халыҡтарҙыҡы ла,+
30сөнки Алла – бер. Ул сөннәтлене лә, сөннәтһеҙҙе лә иман аша аҡлай+. 31Шулай итеп, беҙ иманыбыҙ менән ҡанунды юҡҡа сығарабыҙмы? Әлбиттә, юҡ. Киреһенсә, беҙ ҡанунды раҫлайбыҙ+.

4

Ибраһим өлгөһө

4^1Халҡыбыҙҙың тәүатаһы Ибраһим тураһында нимә әйтә алабыҙ? Ул нимәгә өлгәште? 2Әгәр Ибраһим үҙенең эштәре өсөн аҡланған булһа, ул саҡта маҡтана алыр ине; әммә Алла алдында түгел. 3+Изге Яҙмала нимә тип әйтелгән? «Ибраһим Аллаға ышанды һәм Алла быны тәҡүәлек тип ҡабул итте»+. 4Эшләгән кешегә түләнгән хаҡ – бүләк түгел, ә тейешле хеҙмәт хаҡы. 5Әгәр ҙә кеше үҙенең эштәренә түгел, ә аллаһыҙҙарҙы аҡлаған Аллаға ышана икән, Алла уның ышанысын тәҡүәлеккә һанар+. 6Шулай уҡ эш-ғәмәлдәренә ҡарамайынса Алла тәҡүә тип һанаған кешенең бәхетле булыуы тураһында Дауыт былай ти:+

7+«Яуыз эштәре ярлыҡанған,
гонаһтары юйылған кешеләр бәхетле.

8Раббы кемдең гонаһын иҫәпкә алмаған, шул бәхетле»+.

9Шулай итеп, бәхетле булыу сөннәтлеләргә генә ҡағыламы, әллә сөннәт үтмәгәндәргә ләме? Беҙ: «Ибраһим үҙенең иманы менән тәҡүә ҡабул ителде», – тинек+. 10Ҡасан ҡабул ителде? Сөннәтле булғасмы, әллә уға тиклемме? Сөннәтләнгәнгә тиклем, ә һуңынан түгел. 11Уның сөннәткә ултыртылыуы сөннәтһеҙ саҡта уҡ иман менән тәҡүәлеккә һаналыуҙы раҫлаған билдә булды. Шуға ла ул сөннәтһеҙ килеш иман итеп тәҡүә һаналған бөтә кешеләрҙең рухи атаһы булды+. 12Ибраһим – шулай уҡ сөннәтлеләрҙең дә атаһы, йәғни был йоланы үтәгән генә түгел, ә Ибраһимдың сөннәтләнгәнгә тиклем тотҡан иманы юлынан барыусыларҙың да атаһы.

Алла вәғәҙәһе һәм иман

13Алланың Ибраһимға һәм уның тоҡомона донъяны бирергә вәғәҙә итеүе Ибраһим ҡанун талаптарын үтәгән өсөн түгел, ә Алла уны иманы арҡаһында тәҡүә тип һанаған өсөн бирелде+. 14Әгәр ҙә ҡанун талабын үтәгәндәр Алланың вәғәҙә иткәнен алһа, ул саҡта иман мәғәнәһен юғалтыр, вәғәҙә үҙе лә юҡҡа сығыр ине+. 15Ҡанун үҙе менән Алланың асыуын алып килә. Әммә ҡанун булмаған ерҙә ҡанунды боҙоу ҙа булмай+. 16-17+Шуға күрә Алланың вәғәҙәһе, мәрхәмәтле бүләк булһын өсөн, иманға нигеҙләнгән. Шулай итеп, вәғәҙә Ибраһим тоҡомоноң һәммәһе өсөн дә: ҡанундың үтәлеүенә өмөт бағлаусылар өсөн генә түгел, ә уның кеүек иманлы булғандар өсөн дә ышаныслы. Изге Яҙмала: «Һине күп халыҡтарҙың атаһы иттем», – тип әйтелгәнсә, Ибраһим – барыбыҙға ла ата. Ул үҙе ышанған Алла, үлеләрҙе терелткән, булмағанды бар ҡылған Алла алдында бөтәбеҙ өсөн дә ата++. 18+Ибраһим өмөтө ҡалмағанда ла ышанды һәм: «Һинең нәҫелең бихисап һанлы буласаҡ», – тип әйтелгән һүҙҙәр буйынса күп халыҡтарҙың атаһы булды+. 19Уның, йөҙ йәшкә яҡынлашып, тәненең инде үлә барыуын, Сараның да бала табыу өсөн үтә ҡарт булыуын аңлаһа ла, иманы кәмемәне+. 20Алла биргән вәғәҙәгә ул шикләнмәне, киреһенсә, иманында ныҡ булып, Алланы данланы. 21Алланың биргән вәғәҙәһен ғәмәлгә ашыра алырына ныҡ ышанды. 22Бына ни өсөн Ибраһим «тәҡүә булып ҡабул ителде»+. 23«Тәҡүә булып ҡабул ителде» тигән һүҙ уға ҡарата ғына түгел, 24беҙҙең өсөн дә яҙылған. Раббыбыҙ Ғайсаны үленән терелткән Аллаға ышанған беҙҙе лә Алла тәҡүә тип һанар+. 25Ғайса иһә беҙҙең гонаһтарыбыҙ өсөн үлемгә дусар ителде һәм аҡланыуыбыҙ өсөн үленән терелтелде+.

5

Аҡланыуҙың һөҙөмтәһе

5^1Шулай итеп, беҙ иман аша аҡланыу алғас, Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша Алла менән беҙҙең арала татыулыҡ урынлашты+. 2Мәсих беҙгә Алланың мәрхәмәт ишеген асып бирҙе. Иманыбыҙ аша ошо мәрхәмәттә торабыҙ һәм, Алла данын уртаҡлашырбыҙ, тигән өмөт менән ғорурланабыҙ һәм шатланабыҙ+. 3Бының менән генә түгел, кисергән михнәттәребеҙ өсөн дә ғорурланабыҙ, сөнки михнәттән сыҙамлыҡ тыуғанын беләбеҙ+. 4Сыҙамлыҡтан – ныҡлыҡ, ныҡлыҡтан өмөт барлыҡҡа килә. 5Өмөт иһә алдамай, сөнки Алла Үҙенең мөхәббәтен беҙгә бирелгән Изге Рух аша йөрәктәребеҙгә мул итеп яуҙырҙы+.

6Беҙ әле ярҙамға мохтаж булғанда, Алла билдәләгән бер ваҡытта Мәсих аллаһыҙҙар өсөн үлде. 7Кемдең дә булһа хатта тәҡүә кеше хаҡына үлергә риза булыры икеле, хәйер, кемдер, бәлки, игелекле кеше өсөн үлемгә барырға ла батырсылыҡ итер. 8Алла иһә беҙгә Үҙ мөхәббәтен шулай иҫбат итте: беҙ гонаһлы булған сағыбыҙҙа уҡ Мәсих беҙҙең өсөн үлде+. 9Тимәк, беҙ Мәсихтең түгелгән ҡаны арҡаһында аҡланғас, һис һүҙһеҙ, Ул беҙҙе Алланың асыуынан ҡотҡарасаҡ+. 10Беҙ Алланың дошмандары булған сағыбыҙҙа, Алла Үҙ Улының үлеме аша беҙҙе Үҙе менән яраштырҙы. Беҙ инде Алла менән татыулашҡанбыҙ икән, әлбиттә, Уның Улының тормошо аша ҡотоласаҡбыҙ+. 11Был ғына ла түгел, Алла менән Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша маҡтанабыҙ, Уның аша беҙ хәҙер был татыулыҡты алдыҡ бит.

Атабыҙ Әҙәм һәм Мәсих

12Тәүге кеше – Әҙәм гонаһ ҡылғас, донъяға гонаһ килеп инә. Гонаһ менән бергә үлем килә, һәм был үлем бөтә кеше араһында тарала, сөнки бөтәһе лә гонаһ ҡылды+. 13Донъяла гонаһ ҡанунға тиклем үк булған, әммә ҡанун булмағанда, гонаһ та иҫәпкә алынмай ине+. 14Шуға ҡарамаҫтан, Әҙәмдән алып Муса пәйғәмбәр ваҡытына тиклем дә, Әҙәмдең ғәйебе һымаҡ гонаһ ҡылмаған кешеләр өҫтөнән дә үлем хакимлыҡ иткән.

Ниндәйҙер кимәлдә, Әҙәм һуңынан килгән Мәсихкә оҡшаған+. 15Тик Әҙәмдең енәйәтен Алланың бүләге менән сағыштырып булмай. Берәүҙең гонаһы күпме кешене үлемгә дусар иткән, әммә Алланың мәрхәмәте һәм бер Кеше – Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте менән бирелгән бүләк күптәр өсөн тағы ла ҙурыраҡ бүләк була+. 16Был бүләкте бер кешенең гонаһы менән сағыштырырлыҡ та түгел: бер енәйәт һөҙөмтәһендә ғәйепле тигән хөкөм ҡарары сығарылды, ә Алла мәрхәмәте менән бирелгән бүләк бик күп енәйәттәрҙән аҡланыу алып килде+. 17Берәүҙең енәйәте арҡаһында донъяла үлем хакимлыҡ итә башлаған икән, мәрхәмәт муллығы һәм аҡланыу бүләге алғандар бигерәк тә бер Кеше – Ғайса Мәсих аша йәшәйәсәк һәм хакимлыҡ итәсәк+. 18Шулай итеп, берәүҙең енәйәте бөтә кешеләргә хөкөм килтерһә, Берәүҙең хаҡ эше барлыҡ кешеләргә аҡланыу һәм тормош килтерә+. 19Берәүҙең тыңлауһыҙлығы арҡаһында күптәр гонаһлы булғандай, бер Кешенең тыңлаусанлығы арҡаһында күптәр аҡлана+. 20Ҡанун иһә енәйәт артһын өсөн кертелгән, әммә гонаһ күп булған ерҙә Алла мәрхәмәте тағы ла нығыраҡ артҡан+. 21Шулай итеп, үҙ ваҡытында кешеләрҙе үлемгә дусар итеп, улар өҫтөнән гонаһ хакимлыҡ иткән булһа, хәҙер Алланың мәрхәмәте лә хаҡлыҡ менән хакимлыҡ итер һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша кешеләрҙе мәңгелек тормошҡа килтерер+.

6

Гонаһҡа ҡарата үлебеҙ,

Мәсих менән теребеҙ

6^1Нимә тип әйтергә һуң? Мәрхәмәт артһын өсөн, гонаһ ҡылыуҙы дауам итәйекме? 2Әлбиттә, юҡ. Гонаһҡа ҡарата беҙ үлгәнбеҙ. Шулай булғас, нисек артабан гонаһ эсендә йәшәрбеҙ+? 3Һыуға сумдырылыу йолаһын үтәп, Ғайса Мәсихкә сумдырылған бөтәбеҙҙең дә Уның үлеменә сумдырылыуын белмәйһегеҙме ни? 4Беҙ һыуға сумдырылып, Мәсих менән бергә үлдек һәм күмелдек. Атабыҙ Алланың бөйөк шөһрәте менән Мәсих үлемдән терелгәндәй, беҙ ҙә яңы тормош менән йәшәй алабыҙ+. 5Мәсих менән бер төрлө үлемдә берләшкәнбеҙ икән, үленән терелеүҙә лә Уның менән берләшербеҙ+. 6Беҙ беләбеҙ, тормошобоҙҙо гонаһ хакимлығынан ҡотҡарыу һәм бүтәнсә гонаһ ҡоло булмау өсөн, беҙҙең элекке, гонаһлы, асылыбыҙ Ғайса Мәсих менән бергә арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланды,+
7сөнки үлгән кеше гонаһтан азат ителә бит+. 8Беҙ Мәсих менән үлгәнбеҙ икән, Уның менән йәшәйәсәгебеҙгә лә ышанабыҙ+. 9Беҙ беләбеҙ, үленән терелгәндән һуң, Ул инде башҡа үлмәйәсәк, инде үлем Уға хаким була алмаясаҡ+. 10Ул үлгәйне, Үҙен бер тапҡыр һәм мәңгегә ҡорбан итеп, гонаһҡа ҡарата үлгәйне, ә хәҙер Ул тере һәм Алла өсөн йәшәй+. 11Шулай уҡ һеҙ ҙә үҙегеҙҙе гонаһҡа ҡарата үле, ә Ғайса Мәсихтә Алла өсөн теребеҙ тип иҫәпләгеҙ.

12Шуға күрә, үлемле тәнегеҙ өҫтөнән гонаһ хакимлыҡ итмәһен, шул ваҡытта һеҙ нәфсегә буйһонмаҫһығыҙ+. 13Тәнегеҙҙең бер ағзаһының да яуызлыҡ ҡоралы булып гонаһҡа хеҙмәт итеүенә юл ҡуймағыҙ, сөнки һеҙ үле инегеҙ, инде хәҙер яңы тормошҡа эйәһегеҙ. Үҙегеҙҙе һәм ағзаларығыҙҙы тәҡүәлек ҡоралы итеп, Аллаға тапшырығыҙ+. 14Ул саҡта гонаһ өҫтөгөҙҙән хакимлыҡ итмәҫ, сөнки һеҙ ҡанун аҫтында түгел, ә Алла мәрхәмәте аҫтында йәшәйһегеҙ.

Гонаһтан азат булыу

15Ниндәй һығымта яһарға мөмкин? Ҡанун аҫтында түгел, ә Алла мәрхәмәте аҫтында йәшәгәнгә күрә, гонаһ ҡылһаҡ та ярай, типме ни? Әлбиттә, юҡ! 16Белмәйһегеҙме ни: үҙегеҙҙе тыңлаусан ҡол итеп кемгә тапшырһағыҙ, шуның ҡоло булаһығыҙ. Гонаһ ҡолдары булһағыҙ, был һеҙҙе үлемгә килтерер, Алланың тыңлаусан ҡолдары булһағыҙ, был һеҙҙе Алла алдында тәҡүә булыуға алып килер+. 17Аллаға шөкөр, гонаһ ҡолдары булған мәлдәрегеҙ артта ҡалды, хәҙер һеҙ үҙегеҙгә бирелгән тәғлимәтте ихлас тотаһығыҙ. 18Гонаһтан азат ителеп, тәҡүәлектең ҡолдары булдығыҙ+. 19Быны мин, был эштәрҙә аңлау кимәлегеҙ әлегә самалы булыу сәбәпле, ҡоллоҡ миҫалын килтереп әйтәм. Элек тәнегеҙҙе боҙоҡлоҡҡа һәм яманлыҡҡа ҡол итеп тапшырып, яуыз эштәргә юл ҡуйғанһығыҙ икән, хәҙер уны изгелеккә илтеүсе тәҡүәлеккә ҡол итеп тапшырығыҙ.

20Гонаһ ҡолдары булған саҡта, һеҙ хаҡлыҡ хакимлығынан азат инегеҙ. 21Элек ҡылған яман эштәрегеҙҙән берәй файҙа алдығыҙмы? Ул саҡтағы ҡылыҡтарығыҙҙан хәҙер үҙегеҙ үк оялаһығыҙ, сөнки уларҙың аҙағы – үлем. 22Әммә инде гонаһтан азат ҡылынып Алла ҡолдары булғас, бының емеше һеҙҙең өсөн – изгелек, ә һөҙөмтәһе – мәңгелек тормош+. 23Гонаһтың әжере – үлем, ә Алланың бүләге – Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтә мәңгелек тормош+.

7

Ҡанун өсөн үлеләр

7^1Эй имандаштар, һеҙ беләһегеҙ бит – мин ҡанунды белгәндәргә әйтәм – әҙәм иҫән ваҡытта ғына ҡанун уның өҫтөнән хакимлыҡ итә. 2Мәҫәлән, ирле ҡатын ире иҫән саҡта ҡанун буйынса уға бәйле, әммә ире үлһә – иренә бәйләп торған ҡанундан азат була+. 3Шуға күрә ире иҫән саҡта башҡа ир менән булһа, был зина ҡылыу тип иҫәпләнә, ә инде ире үлһә, ҡатын әлеге ҡанундан азат, ул бүтәнгә кейәүгә сыға ала һәм был зина ҡылыуға һаналмай+. 4Һеҙҙең менән дә шулай, имандаштарым. Һеҙ Башҡаға, йәғни үленән терелтелгән икенсе Берәүгә тәғәйен булыр өсөн Мәсихтең үлеме аша ҡанун өсөн үлдегеҙ. Ошо арҡала беҙ уңышты Аллаға килтерә алабыҙ+. 5Гонаһлы тәбиғәтебеҙ хакимлығы аҫтында йәшәгән сағыбыҙҙа ҡанун беҙҙә гонаһлы нәфселәрҙе уятты, һәм улар тәнебеҙҙә үҙ емештәрен бирә башланы, ә ул емештәрҙең аҙағы – үлем ине. 6Әммә элек беҙҙе бәйләп торған ҡанунға ҡарата үлгәс, был ҡанундан азат булдыҡ һәм хәҙер Аллаға иҫкесә – яҙылған ҡанун буйынса түгел, ә яңыса, йәғни Изге Рух етәкселегендә, хеҙмәт итәбеҙ+.

Ҡанун һәм гонаһ

7+Инде нимә тип әйтәйек? Ҡанун үҙе гонаһмы ни? Әлбиттә, юҡ! Әммә ҡанун булмаһа, мин гонаһтың нимә икәнен дә белмәҫ инем. Әгәр ҡанунда: «Көҫәмә!» тигән тыйыу булмаһа, көҫәүҙең нимә икәнлеген дә белмәҫ инем+. 8Әммә гонаһ, ошо бойороҡтан файҙаланып, миндә төрлө нәфселе теләктәр уятып ебәрҙе, ә ҡанун булмағанда гонаһ үле+. 9Ҡасандыр мин ҡанунды белмәйенсә йәшәй инем, ләкин Алланың бойороғон белгәнемдән һуң, гонаһ терелде, 10һәм мин үлдем. Шулай итеп, йәшәү бирергә тейешле бойороҡ минең үлемемә сәбәпсе булды,+
11сөнки гонаһ, ошо бойороҡтан файҙаланып, мине алданы һәм уның аша үлтерҙе. 12Әммә ҡанун үҙе – изге, бойороҡ та изге, ғәҙел, яҡшы+.

13Шулай итеп, был яҡшы нәмә миңә үлем килтерҙеме ни? Әлбиттә, юҡ! Әммә гонаһ, гонаһ булып танылһын өсөн, яҡшы нәмә арҡылы миңә үлем килтерҙе. Тимәк, бойороҡ арҡаһында гонаһтың ни тиклем яман икәнлеге күренде.

Гонаһ менән көрәшеү

14Ҡанундың Рух аша бирелгәнлеген беләбеҙ, ә мин – гонаһҡа ҡолдай һатылған донъяуи әҙәм. 15Үҙемдең ни эшләгәнемде аңламайым, сөнки теләгәнемде түгел, ә нимәне күрә алмаһам, шуны ҡылам+. 16Әгәр ҙә мин үҙем теләмәгәнде эшләйем икән, ҡанундың яҡшы булыуы менән килешәм+. 17Быларҙы инде мин түгел, ә миндә йәшәүсе гонаһ ҡыла ла баһа. 18Миндә, йәғни гонаһлы тәбиғәтемдә, бер генә изгелек тә йәшәмәгәнлеген беләм. Миндә яҡшылыҡ эшләү теләге булһа ла, башҡара алмайым+. 19Эшләргә теләгән изгелекте түгел, ә теләмәгән яуызлыҡты ҡылам+. 20Теләмәгән нәмәне эшләйем икән, уны мин түгел, ә миндә йәшәүсе гонаһ ҡыла.

21Шулай итеп, үҙем өсөн бына шундай ҡанундың эш итеүен белеп ҡалдым: мин яҡшылыҡ эшләргә теләйем, әммә яманлыҡ ҡылыуҙан арына алмайым. 22Күңелемдә Алла ҡанунын ихлас хуплайым,+
23әммә тәнемдә башҡа бер ҡанундың эш итеүен күрәм. Ул аҡылым хуплаған ҡанунға ҡаршы көрәшә һәм мине үҙемдәге гонаһ ҡанунына буйһондора+. 24Бәхетһеҙ кешемен мин! Үлемгә дусар булған кәүҙәмдән мине берәйһе ҡотҡарырмы? 25Шуның өсөн дә мин Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша Аллаға рәхмәтлемен. Шулай итеп, аҡылым менән Алла ҡанунына, ә гонаһлы тәбиғәтем менән – гонаһ ҡанунына хеҙмәт итәм.

8

Изге Рух буйынса йәшәү

8^1Шулай итеп, Ғайса Мәсихтә булғандарға хәҙер бер ниндәй ҙә хөкөм юҡ, 2сөнки йәшәү биреүсе Изге Рух ҡануны һине Ғайса Мәсих аша гонаһ һәм үлем ҡанунынан азат итте+. 3Гонаһлы тәбиғәтебеҙҙең көсһөҙлөгө арҡаһында ҡанун башҡара алмағанды Алла Үҙе башҡарҙы. Ул Үҙенең Улын гонаһлы кешегә оҡшатып ебәрҙе һәм, Уны гонаһ өсөн ҡорбан итеү аша, кеше тәнендә гонаһты хөкөм итте+. 4Алла быны ҡанундың ғәҙел талаптары беҙҙә – гонаһлы тәбиғәтебеҙ буйынса түгел, ә Рух буйынса йәшәгәндәрҙә – ғәмәлгә ашһын өсөн эшләне+. 5Гонаһлы тәбиғәте буйынса йәшәүселәр – нәфселәре буйынса, ә Изге Рух буйынса йәшәүселәр Рух теләге буйынса фекер йөрөтә+. 6Гонаһлы тәбиғәт буйынса уйлау – үлемгә, ә Рух буйынса уйлау тормошҡа һәм именлеккә килтерә, 7сөнки гонаһлы тәбиғәте буйынса фекер йөрөткән кеше – Аллаға дошман, ул Алла ҡанунына буйһонмай ҙа, буйһона ла алмай+. 8Гонаһлы тәбиғәте буйынса йәшәүселәр Аллаға ярай ҙа алмай.

9Әммә һеҙҙә Алла Рухы йәшәй икән, тимәк, һеҙ гонаһлы тәбиғәтегеҙ буйынса түгел, ә Рух буйынса йәшәйһегеҙ. Әгәр берәйһендә Мәсих Рухы юҡ икән, тимәк, ул кеше Мәсихтеке түгел+. 10Мәсих һеҙҙә булһа инде, тәнегеҙ гонаһ арҡаһында үле, әммә, Алла һеҙҙе аҡлағанға күрә, Уның Рухы һеҙгә йәшәү бирә. 11Әгәр Ғайсаны үленән терелткән Алланың Рухы һеҙҙә йәшәй икән, Мәсихте үленән терелткән Алла Үҙенең һеҙҙә йәшәүсе Рухы менән үлемле тәнегеҙгә лә тормош бирәсәк+.

12Шулай булғас, имандаштар, беҙҙең гонаһлы тәбиғәтебеҙ алдында бурысыбыҙ юҡ һәм уның буйынса йәшәргә тейеш түгелбеҙ. 13Гонаһлы тәбиғәтегеҙ буйынса йәшәһәгеҙ, үләсәкһегеҙ. Ә Алла Рухы ярҙамында тәндең гонаһлы эштәрен үлтерһәгеҙ инде, ул саҡта йәшәйәсәкһегеҙ+. 14Алла Рухы етәкселегендә йәшәгәндәрҙең бөтәһе лә – Алла балалары+. 15Һеҙ яңынан ҡурҡып йәшәргә дусар иткән ҡоллоҡ рухын алманығыҙ, ә үҙегеҙҙе Алла балалары итеүсе Рухты алдығыҙ. Шуға ла: «Абба![*] Атам!» – тип Аллаға мөрәжәғәт итәбеҙ+. 16Алла Рухы Үҙе рухыбыҙға[*] беҙҙең Алла балалары булыуыбыҙҙы раҫлап тора+. 17Алла балалары булғас, беҙ Уның вәғәҙә иткәндәренә лә эйә булабыҙ, Мәсих менән бергә был вәғәҙә ителгәндәрҙе уртаҡлашасаҡбыҙ. Мәсих менән бергә михнәт кисерәбеҙ икән, Уның данын да уртаҡлашасаҡбыҙ+.

Хәҙерге ғазаптар һәм киләсәк дан

18Иманым камил, беҙгә тәғәйенләнгән һәм киләсәктә асыласаҡ дан менән сағыштырғанда, әлеге ваҡытлы ғазаптарыбыҙ бер ни ҙә түгел+. 19Алла тарафынан яратылғандарҙың барыһы ла, Алла Үҙенең балаларын ҡасан күрһәтер икән, тип сабырлыҡ менән көтә. 20-21Алла бар иткән бөтә нәмә мәғәнәһеҙлеккә буйһондоролдо. Был уларҙың теләге менән түгел, ә Буйһондороусының ихтыяры буйынса башҡарылды. Әммә Алла яратҡан бөтә нәмәнең дә, фанилыҡ ҡоллоғонан ҡотолоп, Алла балаларының данлы азатлығын уртаҡлашыуға ышанысы бар+. 22Алла яратҡандарҙың барыһының да, тулғаҡ ғазабы кисергән ҡатын кеүек, әлегә тиклем ыңғырашҡанын һәм ғазапланғанын беләбеҙ бит+. 23Улар ғына түгел, Алла бүләктәренең тәүгеһе булған Изге Рухҡа эйә булып беҙ ҙә, Алланың беҙҙе Үҙенә балалар итеп алып, тәнебеҙҙе азат итеүен түҙемһеҙлек менән көтөп, эстән генә ыңғырашабыҙ+. 24Беҙ шул өмөт менән ҡотолдоҡ, әммә был – әлегә өмөт кенә. Тик өмөт иткән нәмәне күреүгә өлгәшһәк, ул инде өмөт булмай, сөнки үҙе күреп торған нәмәгә кем өмөтләнһен+? 25Ә инде үҙебеҙ күрмәгән нәмәгә өмөтләнәбеҙ икән, уны сабырлыҡ менән көтәбеҙ. 26Шулай уҡ Рух та беҙгә ярҙам итә, сөнки беҙ көсһөҙ, нимә тураһында доға ҡылырға кәрәклеген дә белмәйбеҙ, ә Рух Үҙе һүҙ менән генә аңлатып булмаҫлыҡ көрһөнөү менән беҙҙең өсөн Аллаға ялбара. 27Йөрәктәрҙе үтә күреүсе Алла өсөн Рухтың уйҙары асыҡ, сөнки Рух, Алла ихтыяры буйынса, Уның изге халҡы өсөн Уға ялына+.

28Алланы яратыусыларға, Уның ниәте буйынса саҡырып алынғандарға – бөтә нәмә яҡшыға ғына. 29Алла кемдәрҙе алдан һайлап алған, шуларҙы Үҙ Улына оҡшаш итергә алдан билдәләп ҡуйған. Шулай Ғайса күп һанлы туғандары араһында тыуған Баш бала булған да инде+. 30Алла кемдәрҙе алдан билдәләп ҡуйған, шуларҙы саҡырып алған. Кемдәрҙе саҡырып алған, шуларҙы аҡлаған. Аҡланғандарға Ул дан-шөһрәт биргән+.

Алланың Ғайса Мәсих аша күрһәткән мөхәббәте

31+Быларға өҫтәп, тағы нимә әйтергә? Алла беҙҙең яҡлы булғас, кем беҙгә ҡаршы һуң+? 32Йәлләмәйенсә, Үҙ Улын бөтәбеҙ өсөн үлемгә биргән Алла Уның менән бергә башҡа нәмәләрҙе беҙгә лә бүләк итмәҫме+? 33Алла тарафынан һайлап алынғандарҙы кем ғәйепләр? Алла уларҙың ғәйепһеҙ булыуын таный бит!+
34Уларҙы кем хөкөм итә алыр? Ғайса Мәсих улар хаҡына үлде, ул ғына ла түгел, үленән терелтелде. Ул Алланың уң яғына ултырҙы һәм беҙҙең өсөн Аллаға ялбара+. 35Мәсих мөхәббәтенән беҙҙе нимә айыра ала? Ҡайғымы әллә ҡыҫырыҡлауҙар, эҙәрлекләүҙәрме, аслыҡмы әллә яланғаслыҡмы, хәүефме әллә ҡылысмы+? 36+Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Һинең хаҡыңа үлем ҡурҡынысы аҫтындабыҙ,
салыу һарығылай һаналабыҙ»+.

37Ләкин быларҙың барыһында ла беҙҙе Яратыусы ярҙамында тулыһынса еңеп сығабыҙ+. 38Үлем һәм йәшәү ҙә, фәрештәләр, күренмәгән етәкселәр һәм көстәр ҙә, хәҙерге һәм киләсәктәге нәмәләр ҙә,+
39бейеклек һәм тәрәнлек тә, бар ителгән бер нәмә лә Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша күрһәткән Алла мөхәббәтенән беҙҙе айыра алмаясағына ышанам.

9

Алла һәм Уның халҡы

9^1Мәсих исеменән һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм, һөйләгәндәрем ялған түгел, быны Изге Рух аша выжданым раҫлай:+
2йөрәгем халҡым өсөн оло ҡайғы менән тулы һәм һыҙланыуҙан туҡтамай. 3Әгәр ҙә был үҙ халҡыма, ҡан-ҡәрҙәштәремә ярҙам итә алһа, Мәсихтән айырылып, ҡәһәрләнгән килеш ҡалырға риза булыр инем+. 4Улар – исраилдар, Алла уларҙы Үҙ балалары итте, уларға Үҙенең шөһрәтен күрһәтте, улар менән килешеүҙәр төҙөнө, ҡанун, ғибәҙәт ҡылыу тәртибен өйрәтте, вәғәҙәләр бирҙе. 5Улар – беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙың тоҡомо, Мәсих – кеше булараҡ сығышы менән улар араһынан, Ул – һәр нәмәнән өҫтөн Алла, Уға мәңгелек дан булһын! Амин.

6Әммә, Алла һүҙе ғәмәлгә ашмай ҡалды, тип әйтеп булмай, сөнки Исраил нәҫеленән булғандарҙың бөтөнөһө лә ысын Исраил кешеһе түгел+. 7+Ибраһим нәҫеленән булғандарҙың һәммәһе лә уның ысын балалары түгел. «Һинең тоҡомоң Исхаҡтан тараласаҡ», – тигән бит Алла+. 8Йәғни тәбиғи рәүештә тыуған балалар Алла балалары тигән һүҙ түгел, Алла вәғәҙәһе буйынса тыуған балалар Уның балалары һанала+. 9+Вәғәҙә һүҙе былай: «Бер йылдан ошо ваҡытта әйләнеп килермен, ул мәлдә Сараның улы тыуған булыр»+. 10Ул ғына ла түгел, Рабиға ла атабыҙ Исхаҡтан игеҙәк ир балаларға ауырлы булған+. 11-12+Балалар тыумаҫ элек һәм бер ниндәй яҡшылыҡ та, яманлыҡ та ҡылырға өлгөрмәгән саҡтарында уҡ Алла Рабиғаға: «Өлкәне кесеһенә хеҙмәт итер», – тип белдергән. Ул бының менән Үҙенең һайлап алыу ниәте уларҙың эштәренә түгел, ә Саҡырыусыға бәйле икәнлеген күрһәткән+. 13+Был турала Изге Яҙмала: «Мин Яҡупты яраттым, Ғаязды иһә күрә алманым», – тип әйтелгән+.

14Ни тиергә һуң? Алла ғәҙел түгелме ни? Юҡ, әлбиттә!+
15+Мусаға Ул:

«Кемгә теләһәм, шуға ҡарата рәхимлемен,
кемгә теләһәм, шуға шәфҡәт күрһәтермен», – тигән+.

16Тимәк, бөтә нәмә кешенең теләгенә йәки тырышлығына түгел, ә шәфҡәт күрһәтеүсе Аллаға бәйле. 17+Изге Яҙмала Алла фирғәүенгә былай тигән: «Ҡөҙрәтем һинең аша күрһәтелһен һәм исемем бөтә ер йөҙөндә билдәле булһын өсөн, Мин һине юғарыға күтәрҙем»+. 18Шулай итеп, Алла Үҙе теләгән кешегә шәфҡәт күрһәтә һәм теләгән кешеләрен тиҫкәре, Үҙ тауышына ҡарата һаңғырау итә.

Алланың асыуы һәм шәфҡәте

19Берәйегеҙ минән: «Шулай булғас, ниңә беҙҙе ғәйепләй һуң? Уның ихтыярына берәйһе ҡаршы килә аламы ни?» – тип һорар+. 20+Эй әҙәм балаһы, Алла менән бәхәсләшергә кем һуң һин? Көршәк үҙен яһаусыға: «Ниңә һин мине былай итеп яһаның?» – тип әйтерме+? 21Көршәксенең бер үк балсыҡтан бер һауытты – затлы, ә икенсеһен ябай итеп яһарға хоҡуғы юҡмы ни+? 22-23Алла ла шулай уҡ эшләне түгелме һуң? Бәлки, Ул Үҙенең асыуын һәм ҡөҙрәтен күрһәтергә теләп, һәләкәткә дусар ителгән «нәфрәт көршәктәренә» ҡарата ҙур сабырлыҡ күрһәткәндер? Быны Ул Үҙ даны хаҡына алдан уҡ Үҙе әҙерләгән «шәфҡәт көршәктәренә» Үҙ данының байлығын асыу өсөн эшләне+. 24Әлеге «шәфҡәт көршәктәре» – беҙ, Алла беҙҙе йәһүдтәрҙән генә түгел, йәһүд булмағандарҙан да саҡырҙы+. 25+Һошеяғ китабында Алла былай тип әйткән:

«Минең халҡым булмағанды – Үҙ халҡым,
һөйөклө булмағанды һөйөклөм тип атармын+.

26+„Һеҙ Минең халҡым түгел“, – тип әйтелгән урында
улар тере Алланың балалары тип аталырҙар»+.

27+Ишағыяһ пәйғәмбәр иһә Исраил тураһында былай тип белдерә:

«Исраилдарҙың һаны диңгеҙ ҡомо кеүек күп булһа ла,
уларҙың аҙҙары ғына ҡотолор.

28Сөнки Раббы, ер йөҙөндә хөкөмөн
тәүәккәл һәм тиҙ арала тамамлар»+.

29+Ишағыяһ алдан уҡ әйткәнсә:

«Күк ғәскәрҙәре Раббыһы беҙгә нәҫел ҡалдырмаған булһа,
беҙ Содом кеүек булыр, Ғамораға оҡшап ҡалыр инек»+.

30Ни тип әйтергә һуң? Аҡланыуға ынтылмаған бүтән халыҡтар аҡланыу алды. Был аҡланыу инаныу аша килде+. 31Ә исраилдар ҡанун үтәү аша аҡланыу табырға тырышты, тик маҡсатына өлгәшә алманы+. 32Ни өсөн? Сөнки аҡланыуҙы инаныу нигеҙендә түгел, ә ҡанун нигеҙендә эҙләп, абындырыр ташҡа һөрөндөләр. 33+Изге Яҙмала был таш тураһында былай тип әйтелгән:

«Бына, Сионда кешеләрҙе абындырыр таш,
һөрөндөрөр ҡая ҡуям.

Әммә Уға ышанған һис кем оятҡа ҡалмаҫ»+.

10

Исраил өсөн доға ҡылыу

10^1Имандаштар, мин ихлас күңелдән Исраил халҡының ҡотолоуын теләйем һәм был турала Аллаға доға ҡылам. 2Мин шаһитлыҡ ҡыла алам: улар йәндәре-тәндәре менән Аллаға бирелгәндәр, әммә был дөрөҫ аңлауға нигеҙләнмәгән+. 3Алланың кешеләрҙе ҡайһылай аҡлағанын аңлап етмәйенсә, үҙҙәрен үҙҙәре аҡларға ынтылып, Алланың аҡлау юлына буйһонманылар+. 4Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашырҙы һәм, һөҙөмтәлә, һәр иман тотоусы Алла тарафынан аҡланыу ала+.

Ҡотолоу – бөтәһе өсөн дә

5+Муса ҡанунды үтәү аша килгән тәҡүәлек тураһында былай тип яҙа: «Ҡанун талаптарын үтәгеҙ. Улар үҙҙәрен үтәгәндәргә йәшәү бирә»+. 6-7+Ә иман аша килгән тәҡүәлек тураһында былай тиелә: «Күккә кем менер?» (йәғни Мәсихте төшөрөү өсөн). Йәки: «Упҡынға кем төшөр?» (йәғни Мәсихте үленән алып сығыу өсөн), – тип үҙ-үҙеңдән һорама++. 8Изге Яҙмала ни тип әйтелә һуң? «Алла һүҙе һиңә яҡын, телеңдә һәм йөрәгеңдә». Был һүҙ – беҙ хәбәр итә торған иман һүҙе ул+. 9Әгәр Ғайсаны Раббы тип таныһаң һәм Алланың Уны үленән терелтеүенә ихлас ышанһаң, ҡотоласаҡһың+. 10Кем ысын йөрәктән ышана, шул Алла алдында тәҡүә булып һанала, ә тел ярҙамында иманды таныу ҡотолоу килтерә. 11+Изге Яҙмала былай тип әйтелә: «Уға ышанған һис кем оятҡа ҡалмаҫ»+. 12Бында иһә йәһүдтәр менән йәһүд булмағандар араһында айырма юҡ, сөнки бөтәһе өсөн дә Раббы бер үк, Уға үтенеп мөрәжәғәт итеүселәргә Ул йомартлыҡ күрһәтә+. 13+«Раббыны исеме менән саҡырғандар барыһы ла ҡотолор»+.

14Әммә Раббыға инанмағандар Уға нисек мөрәжәғәт итер? Уның тураһында ишетмәгәндәр Уға нисек инана алыр? Уларға бер кем дә иғлан итмәгәс, нисек ишетерҙәр+? 15+Ебәрелмәгән булһа, нисек итеп берәйһе иғлан итә алыр? Изге Яҙмала: «Һөйөнөслө Хәбәр килтереүселәрҙең аяҡтары ниндәй күркәм!» – тип әйтелә+. 16+Әммә Һөйөнөслө Хәбәрҙе бөтөнөһө лә ҡабул итмәне, Ишағыяһ былай ти бит: «Раббым! Беҙ һөйләгән хәбәргә кем ышанды?»+
17Шулай итеп, иман – ишетеү, йәғни Мәсих тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе ишетеү аша килә+. 18+Әммә мин, әллә Исраил халҡы был хәбәрҙе ишетмәнеме икән, тип һорайым. Әлбиттә, ишеткәндәр:

«Уларҙың ауаздары бөтөн донъя буйлап үтте,
һәм хәбәрҙәре ер сиктәренә олғашты»+.

19+Тағы ла, Исраил халҡы быны аңламанымы ни, тип һорайым. Быға Алла һүҙҙәре менән тәүге булып Муса яуап бирә:

«Мин һеҙҙә халыҡ тип атап булмаған ҡәүем аша көнсөллөк уятасаҡмын,
аңһыҙ халыҡ аша асыу тыуҙырасаҡмын»+.

20+Ә Ишағыяһ Алла һүҙҙәре менән ҡыйыу рәүештә былай ти:

«Мине эҙләмәгән кешеләр Мине тапты.

Минең турала һорамағандарға Мин асылдым».

21+Исраил халҡы тураһында иһә Алла былай тип әйтә:

«Мин тыңлауһыҙ һәм тиҫкәре халыҡҡа
көнө буйы ҡулдарымды һуҙып торҙом»+.

11

Алланың Исраилға ҡарата мәрхәмәте

11^1Шуға ла мин, Алла Үҙ халҡын кире ҡаҡҡанмы ни, тип һорайым. Әлбиттә, юҡ! Мин үҙем дә Исраил кешеһе. Ибраһим нәҫеленән, Бинйәмин тоҡомонанмын+. 2Алла Үҙ халҡын ташламаны, Ул уларҙы алдан уҡ һайлап алды. Һеҙ Изге Яҙмала Ильяс тураһында нимә тиелгәнен белмәйһегеҙме ни? Ул, Исраил халҡына зарланып, Аллаға:+
3+«Йә Раббым! Пәйғәмбәрҙәреңде үлтерҙеләр, ҡорбан усаҡтарыңды емерҙеләр, мин бер үҙем ҡалдым, инде минең дә йәнемде ҡыймаҡ булалар», – тигән+. 4+Уға Алла нимә тип яуап бирә һуң? «Мин табыныр өсөн Бәғел[*] алдына теҙләнмәгән ете мең кешене Үҙем өсөн һаҡлап алып ҡалдым»+. 5Алла Үҙенең мәрхәмәте буйынса һайлап алған кешеләр әле лә бар, әммә улар күп түгел+. 6Әммә Алланың һайлауы Үҙенең мәрхәмәте буйынса икән, тимәк, кешеләрҙең эштәренә ҡарап түгел; юғиһә, мәрхәмәт ысын мәрхәмәт булмаҫ ине.

7Ни тиергә һуң? Исраил халҡы теләгәненә ирешмәне. Бары тик һайланғандар был маҡсатҡа иреште, ҡалғандарының йөрәктәре таш булды+. 8+Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Алла бөгөнгә тиклем уларҙың рухын йоҡлатты,
күҙҙәре булһа ла, күрмәй,
ҡолаҡтары булһа ла, ишетмәй торған итте»+.

9+Дауыт та былай ти:

«Уларҙың табыны
үҙҙәре өсөн йәтмәгә лә, тоҙаҡҡа ла,
абындырыусы нәмәгә лә әйләнһен һәм яза булһын.

10Уларҙың күҙҙәре күрмәҫ өсөн томаланһын,
арҡалары ғүмерлеккә бөкрө булып ҡалһын»+.

11Шулай итеп, һеҙҙән, Исраил халҡы абынған саҡта бөтөнләйгә йығылдымы әллә, тип һорайым. Әлбиттә, юҡ! Тик уларҙың абыныуҙары арҡаһында бүтән халыҡтарға ҡотолоу килде, был иһә Исраил халҡында көнсөллөк уятты. 12Әгәр уларҙың абыныуҙары – донъяға, ә юғалтыуҙары бүтән халыҡтарға байлыҡ килтерә икән, Исраил халҡының Мәсихте ҡабул иткән өлөшө тейешле һанға еткәндән һуң, байлыҡ ни тиклемгә күберәк артыр!

Йәһүд булмағандарҙың ҡотолоуы

13Йәһүд булмағандар, һеҙгә әйтәм: мин, йәһүд булмағандар араһындағы илсе булараҡ, үҙ хеҙмәтемде ихтирам итәм+. 14Ошоноң менән милләттәштәремдең көнсөллөгөн уятып, ҡайһы берҙәрен ҡотҡара алмаммы икән? 15Әгәр уларҙың кире ҡағылыуы донъяны Алла менән дуҫлашыуға килтерә икән, Алла тарафынан ҡабул ителеүҙәре нисек булыр һуң? Был бит үлеләр өсөн терелеү!+
16Аллаға бүләк ителгән беренсе икмәк изге булһа, шул ҡамырҙан бешерелгән башҡа икмәктәр ҙә изге; ағастың тамыры изге булһа, ботаҡтары ла изге+. 17Әгәр зәйтүн ағасы ботаҡтарының ҡайһы берҙәре һындырылһа, һәм һин, ҡырағай зәйтүн ағасының ботағы, улар урынына ялғанып, зәйтүн тамырының һуты менән туйынаһың икән, ул саҡта+
18һындырылған ботаҡтар алдында маһайма. Маһайһаң, иҫеңдә тот: һин тамырҙы түгел, ә тамыр һине тотоп тора. 19Бәлки, һин: «Ҡайһы бер ботаҡтар мине ялғап ҡуйыу өсөн һындырылды бит», – тип әйтерһең. 20Дөрөҫ, улар ышанмауҙары арҡаһында һындырылды, ә һин ышанғанға ялғанып тораһың: танауыңды күтәрмә, киреһенсә, һаҡ бул. 21Әгәр Алла тәбиғи ботаҡтарҙы аямаған икән, һине лә аямаҫ+. 22Шулай итеп, Алланың изгелеге лә, ҡырыҫлығы ла күҙ алдыңда. Ул иман юлынан тайпылғандарға ҡарата ҡырыҫ, ә һиңә, әгәр Алла изгелегенә өмөт бағлауыңды дауам итһәң, изгелекле булыр. Киреһенсә икән, һин дә ҡырҡып ташланырһың. 23Әммә юлдан тайпылғандар, ышанмауҙарын дауам итмәһәләр, кире ялғанырҙар. Уларҙы кире ялғарға Алланың ҡеүәте етә. 24Әгәр һин, ҡырағай зәйтүн ағасынан ҡырҡылып, баҡсала үҫкән зәйтүн ағасына тәбиғи булмағанса ялғанғанһың икән, ул саҡта һындырылған тәбиғи ботаҡтар үҙ ағасына яңынан тағы ла еңелерәк ялғаныр.

Алланың бөтә халыҡтарға мәрхәмәтле булыуы

25Имандаштар, һеҙ эреләнеп китмәһен өсөн, был серҙең һеҙҙән йәшерен ҡалыуын теләмәйем. Йәһүд булмағандарҙың Алланы ҡабул иткән өлөшө тейешле һанға еткәнгә тиклем Исраилдың бер өлөшө тиҫкәреләнеүен дауам итер. 26+Шул рәүешле бөтөн Исраил ҡотҡарылыр, Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Сиондан Ҡотҡарыусы килер,

Яҡуп тоҡомонан иманһыҙлыҡты алыр+.

27Мин уларҙың гонаһтарын алып ташлармын –
улар менән төҙөгән килешеүем бына шул булыр».

28Һөйөнөслө Хәбәргә килгәндә, улар – һеҙҙең хаҡҡа Алланың дошмандары, әммә Алланың һайлауына килгәндә, улар ата-бабалары хаҡына Алланың һөйөклөләре булып ҡала,+
29сөнки Алланың бүләктәре лә, саҡырыуы ла кире алынмай. 30Ҡасандыр һеҙ Аллаға буйһонмай инегеҙ, ә хәҙер, Исраил халҡының буйһонмауы арҡаһында, шәфҡәт алдығыҙ+. 31Шуның һымаҡ хәҙер улар ҙа һеҙгә күрһәтелгән шәфҡәт өсөн Аллаға буйһонмайҙар, был иһә уларға ла шәфҡәт күрһәтелһен өсөн эшләнә, 32сөнки Алла, барыһына ла шәфҡәт күрһәтер өсөн, һәммәһен дә буйһонмауҙың тотҡоно итте.

Аллаға дан һүҙҙәре

33Алланың байлығы сикһеҙ, хикмәте һәм ғилеме төпһөҙ!

Уның хөкөмдәре аҡыл етмәҫлек, юлдары аңламаҫлыҡ!+

34+Раббының ни уйлағанына кем төшөнгән?

Уға кем кәңәшсе булған+?

35+Йәки берәйһе Аллаға нимәлер биреп,

Ул ҡайтарырға бурыслы булып ҡалған+?

36Бар нәмә Унан, Уның аша һәм Уға табан йүнәлгән. Уға мәңгелек дан! Амин+.

12

Ғайса Мәсихтә яңы тормош

12^1Шуға һеҙҙән, имандаштар, Алла шәфҡәте хаҡына үтенәм: үҙегеҙҙең тәнегеҙҙе Аллаға хуш килерлек тере изге ҡорбан итеп бирегеҙ. Был һеҙҙең Аллаға ихлас ғибәҙәтегеҙ булыр+. 2Был донъяның йәшәү рәүешенә яраҡлашмағыҙ, ә зиһенегеҙҙе яңыртып, уй-фекерегеҙҙе үҙгәртегеҙ. Шулай итеп, һеҙ Алланың ихтыярын – нимәнең яҡшы, яраҡлы һәм камил булыуын асыҡлай алырһығыҙ+. 3Алла тарафынан бирелгән мәрхәмәт менән һәр берегеҙгә әйтәм: үҙегеҙ тураһында тейешенән юғарыраҡ фекерҙә булмайынса, һәр кемегеҙ Алла биргән иман күләменән сығып айыҡ фекер йөрөтөгөҙ+. 4Тәнебеҙҙә ағзалар күп, бөтә ағзалар ҙа бер үк эш башҡармаған кеүек,+
5беҙ ҙә, күп булһаҡ та, Мәсихтә бер тән тәшкил итәбеҙ, тик һәр беребеҙ айырым-айырым бер-беребеҙҙең ағзалары булып торабыҙ+. 6Алланың мәрхәмәте буйынса алған рухи бүләктәребеҙ төрлө, шулай булғас, кемгәлер пәйғәмбәрлек итеү һәләте бирелгән икән, уны ышанысы буйынса файҙаланһын+. 7Башҡаларға хеҙмәт итеү һәләте бирелһә, хеҙмәт итһен, өйрәтеү бүләге бирелһә, өйрәтһен+. 8Күңел күтәреү бүләге бирелә икән, күтәрһен, үҙенекен башҡалар менән уртаҡлашһа, эскерһеҙ уртаҡлашһын; етәксе һәләтенә эйә икән, эшендә тырышлыҡ күрһәтһен, шәфҡәткә эйә булһа, шатланып шәфҡәт күрһәтһен+.

9Мөхәббәтегеҙ саф күңелдән булһын, яманлыҡҡа – нәфрәтле, яҡшылыҡҡа тоғро булығыҙ+. 10Бер-берегеҙҙе туғандарса эскерһеҙ яратығыҙ, бер-берегеҙҙе үҙегеҙгә ҡарағанда ла нығыраҡ хөрмәт итегеҙ+. 11Тырышлығығыҙҙы һүлпәнәйтмәгеҙ, Изге Рух менән янып тороғоҙ, Раббыға хеҙмәт итегеҙ. 12Үҙегеҙҙә булған өмөткә ҡыуанығыҙ, ҡайғыларҙа ныҡ булығыҙ, арымай-талмай доға ҡылығыҙ+. 13Мохтажлыҡ кисергән имандашығыҙ менән үҙегеҙҙекен бүлешегеҙ, ҡунаҡсыллыҡ күрһәтегеҙ+. 14Һеҙҙе эҙәрлекләүселәргә Алланан фатиха һорағыҙ. Фатиха һорағыҙ, ҡарғамағыҙ+. 15Ҡыуанғандар менән бергә ҡыуанығыҙ, илағандар менән бергә илағыҙ+. 16Бер-берегеҙ менән килешеп йәшәгеҙ, тәкәббер булмағыҙ, шулай уҡ ябай кешеләр менән аралашығыҙ, үҙегеҙҙе булғанынан аҡыллыраҡ һанамағыҙ+. 17Бер кемгә лә яманлыҡҡа ҡаршы яманлыҡ ҡылмағыҙ, киреһенсә, бар әҙәмдәр алдында изге эштәр ҡылырға тырышығыҙ+. 18Мөмкинлегегеҙ бар икән, барыһы менән дә хәлегеҙҙән килгәнсә татыу йәшәгеҙ+. 19+Һөйөклөләрем, үҙегеҙ өсөн үс алмағыҙ, Алла асыуына урын ҡалдырығыҙ. Изге Яҙмала былай тип әйтелгән: «Ҡон ҡайтарыу – Минән. Әжерен Үҙем бирермен, – ти Раббы»+. 20+Киреһенсә, «дошманың ас булһа, тамағын туйҙыр, һыуһаған булһа, һыуһынын ҡандыр. Былай эшләп, уның башына ҡуҙ өйөрһөң»[*]+. 21Яманлыҡтан еңелмә, ә яманлыҡты яҡшылыҡ менән ең.

13

Хакимлыҡ тураһында

13^1Һәр кем хакимлыҡ иткән етәкселәргә буйһонһон, сөнки Алла урынлаштырған хакимлыҡтан башҡа хакимлыҡ юҡ. Ғәмәлдәге хакимлыҡтар Алла тарафынан урынлаштырылған+. 2Шуға күрә хакимлыҡҡа ҡаршы килеүсе Алла урынлаштырған тәртипкә ҡаршы килә. Ундайҙар иһә үҙҙәрен хөкөмгә дусар итә. 3Етәкселәр яҡшылыҡ ҡылыусылар өсөн түгел, яманлыҡ ҡылыусылар өсөн ҡурҡыныс. Хакимлыҡтан ҡурҡмаҫҡа теләһәң, яҡшылыҡ эшлә, һәм маҡтау алырһың. 4Хакимлыҡ итеүсе һинең мәнфәғәтең өсөн Аллаға хеҙмәт итә. Әгәр яуызлыҡ ҡылаһың икән – унан ҡурҡ, юҡҡа ғына ҡылыс тағып йөрөмәй бит. Ул, Алла хеҙмәтсеһе булараҡ, яуызлыҡ ҡылыусыларҙы Алланың асыуына дусар итеп яза бирә+. 5Шуға күрә хакимлыҡ итеүселәргә яза алыуҙан ҡурҡып ҡына түгел, ә выжданың ҡушыуы буйынса буйһонорға кәрәк. 6Шуның өсөн һеҙ һалым түләйһегеҙ ҙә инде, сөнки улар үҙҙәрен үҙ вазифаларына бағышлап, Аллаға хеҙмәт итә. 7Шулай булғас, һәр кемгә тейешлеһен бирегеҙ: кемгә һалым түләргә тейешһегеҙ – һалым, кемгә яһаҡ – яһаҡ түләгеҙ, ҡурҡырға тейеш булғандан ҡурҡығыҙ, хөрмәткә лайыҡлыларҙы хөрмәт итегеҙ+.

Бер-берегеҙгә булған бурыстарығыҙ

8Бер-берегеҙгә булған мөхәббәттән башҡа бер кемгә лә бер нәмә менән дә бурыслы булмағыҙ, сөнки яҡынын яратҡан кеше ҡанун талаптарын үтәгән була+. 9++«Зина ҡылма, кеше үлтермә, урлашма, башҡаныҡын көҫәмә» һәм башҡа төрлө бойороҡтар, бер һүҙ менән әйткәндә, «яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек ярат» тигәнде аңлата+. 10Мөхәббәт бүтән кешегә яуызлыҡ килтермәй, тимәк, мөхәббәт ҡанун талаптарын үтәү булып тора+.

11Ошоларҙы үтәгеҙ, сөнки ниндәй заманда йәшәүегеҙҙе беләһегеҙ, беҙгә йоҡонан уяныу сәғәте килеп тә етте. Ҡотолоу мәле хәҙер беҙ иманға килгән ваҡытҡа ҡарағанда яҡыныраҡ+. 12Төн үтеп бара, көн тыуа. Әйҙәгеҙ, ҡараңғылыҡ эштәренән ситләшеп, яҡтылыҡ ҡоралдарын алайыҡ+. 13Ҡоторонҡо мәжлес һәм эскелек, фәхешлек һәм аҙғынлыҡ, ыҙғыш-талаш һәм көнсөллөккә бирелмәйенсә, үҙебеҙҙе көн яҡтылығындағы кеүек әҙәпле тотайыҡ+. 14Тормошоғоҙға Раббы Ғайса Мәсих идара итһен. Гонаһлы тәбиғәтегеҙҙең аҙғын теләктәрен ҡәнәғәтләндереү тураһында уйлауҙан туҡтағыҙ+.

14

Имандашыңды хөкөм итмә

14^1Иманы көсһөҙ кешене ҡабул итегеҙ, әммә фекерҙәре тураһында бәхәсләшмәгеҙ+. 2Кемдер, иманы буйынса, һәр төрлө ризыҡ хәләл тип уйлай, ә иманы көсһөҙ булғаны, гонаһ ҡылыуҙан ҡурҡып, йәшелсә генә ашай+. 3Бөтә нәмәне ашаған кеше ашамағанына ерәнеп ҡарамаһын, ашамаған иһә ашағанды хөкөм итмәһен, сөнки Алла уны Үҙенә ҡабул иткән+. 4Башҡаның хеҙмәтсеһен хөкөм итергә һин кем? Баҫып торамы ул, йығылып ятамы, үҙенең хужаһы хәл итер. Ул иһә баҫып торасаҡ, сөнки уны баҫтырып ҡуйырға Раббының ҡөҙрәте етерлек+.

5Кемдер ҡайһылыр көндәрҙең береһен башҡаларына ҡарағанда мөһимерәк тип иҫәпләй, ә икенсе берәү һәммә көндәр ҙә бер төрлө тип һанай. Һәр кем үҙ ҡарашы буйынса эш итә+. 6Кем бер көн икенсеһенән мөһимерәк тип һанай, ул Раббы хөрмәтенә шулай тип иҫәпләй. Һәр төрлө ризыҡты ашаусы ла быны Раббы хөрмәтенә эшләй, сөнки Аллаға шөкөр итә. Ашамаған кеше лә быны Раббы хаҡына эшләй, ул да Аллаға шөкөр итә+. 7Беҙҙең беребеҙ ҙә үҙе өсөн йәшәмәй һәм беребеҙ ҙә үҙе өсөн үлмәй+. 8Йәшәйбеҙ икән – Раббы өсөн йәшәйбеҙ, үләбеҙ икән – Раббы өсөн үләбеҙ. Шуға күрә йәшәһәк тә, үлһәк тә – Раббыныҡыбыҙ+. 9Мәсих нәҡ үлеләр һәм тереләргә Хаким булыр өсөн үлде һәм терелде+. 10Шулай булғас, һин ни өсөн имандашыңды хөкөм итәһең? Йәки ерәнеп ҡарайһың? Беҙ бит бөтәбеҙ ҙә Аллабыҙ хөкөмө алдына баҫасаҡбыҙ+. 11+Изге Яҙмала былай тип әйтелгән:

«Үҙемдең барлығым менән ант итәм, –
Минең алдымда һәр кем теҙ сүгәсәк,
һәр тел Минең Алла икәнемде таныясаҡ, –
ти Раббы»+.

12Шулай итеп, һәр беребеҙ үҙе тураһында Алла алдында хисап тотасаҡ+.

Имандашыңды гонаһҡа ҡотортма

13Шуға күрә бер-беребеҙҙе хөкөм итеүҙән туҡтайыҡ. Уның урынына әйҙәгеҙ имандаштарыбыҙҙы юлдан яҙҙырырлыҡ һәм гонаһҡа ҡоторторлоҡ бер нәмә лә эшләмәҫкә ҡарар ҡылайыҡ+. 14Раббы Ғайсала булараҡ, мин беләм һәм ныҡлы ышанам: бер нәмә лә үҙенән-үҙе хәрәм булмай, ә берәйһе берәй нәмәне хәрәм тип уйлаһа, шул нәмә уның өсөн хәрәм була+. 15Ашаған ризығың имандашыңды борсоуға һала икән, һин яратып эш итмәйһең. Үҙ ризығың менән уға һәләкәт килтермә, Мәсих уның хаҡына ла үлде бит+. 16Алла һеҙгә биргән яҡшы нәмә хурланмаһын. 17Алла батшалығы ризыҡ менән эсемлектән түгел, ә Изге Рух биргән тәҡүәлек, именлек һәм шатлыҡтан тора+. 18Мәсихкә шулай хеҙмәт иткән кеше Алланы ҡыуандыра һәм кешеләр тарафынан хуплана. 19Шуның өсөн үҙ-ара татыу йәшәүгә һәм бер-беребеҙҙең рухын нығытыуға хеҙмәт иткән нәмәләргә ынтылайыҡ+. 20Ризыҡ арҡаһында Алланың эшен юҡҡа сығарма. Һәр ризыҡ саф, әммә ашаған аҙығың менән берәйһен гонаһҡа ҡотортһаң, дөрөҫ булмай+. 21Ит ашамауың, шарап эсмәүең, имандашыңдың абыныуына килтерерлек башҡа нәмәләр эшләмәүең яҡшы. 22Быға ҡарата булған фекереңде үҙең менән Алла араһында ғына һаҡлап тот. Үҙе хаҡлы тип һанаған нәмә өсөн үҙен хөкөм итерлек ғәйеп тапмаған кеше бәхетле. 23Кеше берәй ризыҡты ашарға яраймы, юҡмы тип шикләнеп ашаһа, Алла хөкөм итер, сөнки ул иман буйынса эшләмәй. Ә иман буйынса эшләнмәгән бөтә нәмә – гонаһ.

15

Үҙеңде түгел, башҡаларҙы ҡайғырт

15^1Беҙ, көслөләр, үҙебеҙҙе генә ҡайғыртырға түгел, ә көсһөҙҙәрҙең йөктәрен дә күтәрешеп йөрөргә тейешбеҙ+. 2Һәр беребеҙ башҡаларҙың рухын нығытыу өсөн, уға яҡшы булһын тип, уның хаҡында ҡайғыртайыҡ+. 3+Мәсих тә Үҙе тураһында уйламаны. Изге Яҙмала яҙылғанса: «Һине яманлаусыларҙың хурлау әсеһе өҫтөмә төштө»+. 4Изге Яҙмалағы бөтә нәмә, беҙ унан ала торған сабырлыҡ һәм йыуаныу аша өмөтөбөҙ булһын тип, нәсихәт биреү өсөн яҙылған+. 5Сабырлыҡ һәм йыуаныу сығанағы булған Алла һеҙгә, Ғайса Мәсих юлынан барыусыларға тейеш булғанса, бер-берегеҙ менән аңлашып йәшәү бирһен+. 6Шулай итеп, һеҙ берҙәм рәүештә, бер һүҙҙән Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең Аллаһын һәм Атаһын данларһығыҙ.

Йәһүд булмағандарға Һөйөнөслө Хәбәр

7Шуға күрә, Алла даны өсөн Мәсих һеҙҙе ҡабул иткән кеүек, һеҙ ҙә бер-берегеҙҙе ҡабул итегеҙ. 8Шуны әйтәм: ата-бабаларға бирелгән вәғәҙәләрҙе раҫлау өсөн, Алланың тоғролоғон күрһәтеү өсөн, Мәсих сөннәтлеләргә хеҙмәт итергә килде. 9+Мәсих Алланы шәфҡәтлелеге өсөн башҡа халыҡтар ҙа данлаһын өсөн килде. Изге Яҙмала яҙылғанса:

«Шуға ла Һине ят ҡәүемдәр араһында данлармын,
исемеңә мәҙхиә йырлармын»+.

10+Былай тип тә әйтелгән:

«Ҡәүемдәр, Уның халҡы менән бергә шатланығыҙ»+.

11+Һәм тағы ла:

«Бар ҡәүемдәр, Раббыны маҡтағыҙ,
бөтә өммәттәр, Уны ҙурлағыҙ»+.

12+Ишағыяһ та былай ти:

«Ишай тамырынан үҫеп сыҡҡан һабаҡ килер,
халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итергә күтәрелер.

Ҡәүемдәр Уға өмөт бағлар»+.

13Изге Рухтың ҡөҙрәте менән өмөтөгөҙ артһын өсөн, өмөт биреүсе Алла һеҙҙе Үҙенә инаныу аша бөтә шатлыҡ һәм именлек менән һуғарһын.

Йәһүд булмағандар араһында хеҙмәт

14Имандаштарым, мин үҙем һеҙҙең изгелеккә тулғанығыҙға, һәр төрлө белемгә өйрәнеп, бер-берегеҙгә өгөт-нәсихәт бирә алыуығыҙға ышанам. 15Шуға ҡарамаҫтан, имандаштар, ҡайһы бер мәсьәләләр тураһында иҫегеҙгә төшөрөп, ҡыйыу рәүештә яҙҙым, сөнки мин, – Алла тарафынан бирелгән мәрхәмәт аша, 16йәһүд булмағандар араһында Ғайса Мәсихтең хеҙмәтсеһемен. Йәһүд булмағандар Алла хуш күрерҙәй, Изге Рух тарафынан изгеләндерелгән ҡорбан булһын өсөн, Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен вәғәзләп, ҡаһин хеҙмәтен башҡарам+. 17Шулай итеп, Ғайса Мәсихтә булараҡ, Аллаға хеҙмәт итеүем менән ғорурлана алам. 18Йәһүд булмағандарҙы Аллаға буйһондорорға теләп, Мәсихтең минең аша ҡылған ғәмәлдәренән башҡа нәмә тураһында һөйләргә батырсылыҡ итмәйем. Ул быларҙы минең һүҙем һәм эшем менән, 19мөғжизәләр һәм хикмәттәр көсө ярҙамында, Алла Рухының ҡөҙрәте менән башҡарҙы. Мин, Йәрүсәлимдән алып Иллурикон яҡтарына тиклем урау юлдарҙан барып, Мәсих хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тулыһынса бәйән иттем+. 20Башҡалар нигеҙ һалған урында ҡормаҫ өсөн, мин Һөйөнөслө Хәбәрҙе Мәсихтең исеме билдәле булмаған урындарҙа вәғәзләргә тырыша инем+. 21+Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Уның тураһында кемгә әйтелмәгән, шулар күрер,
кем ишетмәгән, шул аңлар»+.

22Шуның өсөн, күп тапҡырҙар янығыҙға барырға ниәтләп тә, хеҙмәтем арҡаһында бара алманым да инде+. 23Хәҙер иһә был төбәктәрҙә эштәремде тамамлағанға һәм оҙаҡ йылдар буйы янығыҙға барырға теләгәнгә күрә,+
24Испанияға китеп барышлай һеҙгә лә һуғылырға йыйынам. Һеҙҙең менән аралашыуҙан бер ни тиклем ләззәт алғандан һуң, миңә унда тиклем барып етергә ярҙам итерһегеҙ, тип өмөтләнәм. 25Ә хәҙер, имандаштарға хеҙмәт итеү өсөн, Йәрүсәлимгә юлланам,+
26сөнки Македония менән Ахаялағы берҙәмлектәр Йәрүсәлимдәге имандаштар араһындағы ярлыларға аҡсалата ярҙам күрһәтергә ҡарар итте+. 27Улар үҙҙәре шундай ҡарарға килде; һәм, ысынлап та, элекке мәжүсиҙәрҙең хәҙерге имандаш йәһүд туғандары алдында бурысы бар. Йәрүсәлимдәге иман тотоусыларҙың рухи байлығын уртаҡлашҡанға күрә, уларға матди яҡтан ярҙам күрһәтергә тейештәр+. 28Мин, ошо эште башҡарғас һәм йыйылған аҡсаны тейешенсә тапшырғас, Испанияға юлланырмын һәм унда барышлай янығыҙҙа туҡталырмын. 29Янығыҙға килгәндә, Мәсихтән тулы фатиха алып килеремде беләм.

30Имандаштарым, беҙ бер-беребеҙгә Изге Рухтан килгән һөйөү менән бәйләнгәнбеҙ, шуға күрә Раббыбыҙ Ғайса Мәсих хаҡына саҡырам: минең менән бергә көрәшеп, минең өсөн Аллаға доға ҡылығыҙ. 31Йәһүҙиәләге иманһыҙҙарҙың миңә зыяны теймәһен һәм Йәрүсәлимдәге имандаштар мин алып барған аҡсалата ярҙамды яҡшы ҡабул итһен өсөн доға ҡылығыҙ+. 32Шулай итеп, Алла насип итһә, мин янығыҙға ҡыуанып килермен һәм, һеҙҙең менән аралашып, көс туплай алырмын+. 33Именлек Аллаһы һеҙҙең бөтөнөгөҙ менән бергә булһын. Амин+.

16

Сәләмдәр

16^1Һеҙгә Кәнхреайҙағы берҙәмлектең ярҙамсыһы булған ҡыҙ имандашыбыҙ Фойбены тәҡдим итәм+. 2Уны Раббыныҡы итеп, изгеләргә хас булғанса ҡабул итегеҙ һәм тейешле ярҙам күрһәтегеҙ, сөнки ул күптәрҙе, минең үҙемде лә ҡурсаланы+. 3Минең менән бергә Ғайса Мәсихкә хеҙмәт иткән Прискилла менән Акуласҡа сәләм әйтегеҙ+. 4Улар минең хаҡыма ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙы, ул икәүгә мин генә түгел, иманға килгән мәжүсиҙәрҙең бөтә берҙәмлектәре лә рәхмәтле. 5Уларҙың йортонда йыйылыусы берҙәмлеккә лә сәләмдәремде еткерегеҙ. Асия өлкәһендә Мәсихкә беренсе булып инанған ҡәҙерле дуҫым Әпәйнетосҡа сәләм тапшырығыҙ+. 6Һеҙҙең өсөн күп тырышлыҡтар һалған Мәрйәмгә сәләм әйтегеҙ. 7Минең менән бергә тотҡонлоҡта булған яҡташтарым Андроникус менән Йүниәгә сәләм тапшырығыҙ. Улар илселәр араһында мөһим урын алып тора, һәм Мәсихкә миңә тиклем үк инанғандар. 8Раббыбыҙ Ғайсала минең ғәзиз дуҫым булған Амплиатусҡа сәләм әйтегеҙ. 9Мәсихтә беҙҙең менән хеҙмәт итеүсе Урбаносҡа һәм ҡәҙерле дуҫым Стахусҡа сәләм белдерегеҙ. 10Мәсихкә тоғролоғон иҫбатлаған Апеллесҡа, Аристобулус йортондағыларға сәләм еткерегеҙ. 11Яҡташым Һирудионға сәләм әйтегеҙ, Наркиссос йортондағыларҙың Раббыға инаныусыларына сәләм күндерегеҙ. 12Раббы хаҡына тырышып хеҙмәт итеүсе Труфайна менән Труфосаға ла сәләм. Раббы хаҡына күп тырышлыҡ һалған ҡәҙерле Персисҡа сәләмдәремде әйтегеҙ. 13Раббы тарафынан һайланған Руфосты һәм уның әсәһен сәләмләгеҙ. Уның әсәһе миңә лә әсәй кеүек+. 14Асункритос, Флегон, Һермес, Патробас, Һермасҡа һәм улар менән булған имандаштарға сәләм әйтегеҙ. 15Филологус менән Йүлиәгә, Нәриус менән уның һеңлеһенә, Олумпасҡа һәм улар менән бергә булған бөтөн изгеләргә сәләм. 16Бер-берегеҙҙе туғандарса яратып, үбеп сәләмләгеҙ. Мәсихтең бөтә берҙәмлектәре һеҙгә сәләм тапшыра+.

Һуңғы нәсихәттәр

17Имандаштар, һеҙгә мөрәжәғәт итәм: үҙегеҙ өйрәнгән тәғлимәткә ҡаршы сығып, шул рәүешле бүленешкә килтереүселәрҙән һәм тоғро юлдан яҙыуға сәбәп тыуҙырыусыларҙан һаҡ булығыҙ һәм уларҙан ситләшегеҙ+. 18Ундай кешеләр Раббыбыҙ Мәсихкә түгел, ә үҙҙәренең ашҡаҙандарына хеҙмәт итә һәм, ышандырырлыҡ һүҙҙәр һөйләп, ялағайланып, ихлас күңеллеләрҙе алдай+. 19Һеҙҙең Һөйөнөслө Хәбәр буйынса йәшәүегеҙ һәммәһенә лә мәғлүм. Шуға күрә мин һеҙҙең өсөн шатланам һәм яҡшылыҡҡа ҡарата зирәк, яманлыҡҡа килгәндә хәйләһеҙ булыуығыҙҙы теләйем+. 20Именлек Аллаһы тиҙҙән Иблисте аяҡтарығыҙ аҫтында иҙәсәк. Раббыбыҙ Ғайсаның мәрхәмәте һеҙҙең менән булһын+.

21Хеҙмәттәшем Тимоҫеус һәм яҡташтарым Лукиос, Ясон менән Сосипатрус һеҙгә сәләм ебәрә+. 22Ошо хатты Паулус һүҙҙәренән яҙыусы мин, Тертиос та, һеҙҙең менән Раббы аша бәйләнгән кеше булараҡ, һеҙҙе сәләмләйем. 23-24Минең һәм бөтә имандаштар берҙәмлеге өсөн өйөнөң ишеге һәр саҡ асыҡ булған Гай һеҙҙе сәләмләй. Ҡала милке менән идара итеүсе Әрәстос, имандашыбыҙ Ҡыуартос һеҙгә сәләм ебәрә[*]+. 25-26Аллаға дан! Ғайса Мәсих тураһында мин һөйләгән Һөйөнөслө Хәбәр буйынса, Ул һеҙҙең рухығыҙҙы нығытырға ҡөҙрәтле. Был Хәбәр – боронғо замандарҙан бирле йәшереп тотолған, әммә хәҙер асылған сер. Пәйғәмбәрҙәрҙең яҙмалары аша кешеләр Аллаға ышанһын һәм буйһонһон өсөн мәңгелек Алланың әмере менән был сер бөтөн халыҡтарға белдерелде++. 27Берҙән-бер зирәк Аллаға Ғайса Мәсих аша мәңгелек дан булһын! Амин[*]+.

* 2:12 Алла ҡануны – Иҫке Ғәһедкә, атап әйткәндә, Тәүратҡа ишара.

* 8:15 Абба – арами телендә «атай» тигәнде аңлата.

* 8:16 Рухыбыҙға – «рухыбыҙ менән бергә» тип тә аңларға мөмкин.

* 11:4 Бәғел – ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе. Урындағы халыҡ йоғонтоһона бирелеп, исраилдар йыш ҡына Бәғелде ололаған.

* 12:20 Уның башына ҡуҙ өйөрһөң – «уны оятынан „янып үлерҙәй“ итерһең» тигән мәғәнәлә.

* 16:23-24 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 24-се аят та бар: «Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте һеҙҙең менән булһын. Амин».

* 16:25-27 Ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙа 16:25-27-се аят йә 14:23-сө; 15:33-сө аяттарҙан һуң килә, йә улар бөтөнләй юҡ.

+ 1:2 Лк 1:69-70, Тит 1:1-2
+ 1:3 Маҫ 1:1
+ 1:5 Ғмл 9:15
+ 1:7 1 Кор 1:2
+ 1:8 Рим 16:19, Флп 1:3, 2 Тим 1:3, Флм 1:4
+ 1:9 Рим 9:1, 2 Кор 1:23, Флп 1:8, 1 Тес 2:5
+ 1:10 Рим 15:32
+ 1:13 Рим 15:22-23, 1 Тес 2:18, Флп 4:17
+ 1:14 1 Кор 9:16

+ 1:16 Мрк 8:38, Флп 1:20, Рим 2:9-10, 1 Кор 1:18

+ 1:17 Хав 2:4.
+ 1:17 Рим 3:21, Хав 2:4, Глт 3:11, Ғвр 10:38
+ 1:18 Эфс 5:6, Кол 3:6
+ 1:19 Ғмл 14:17, Ғмл 17:24-27
+ 1:20 Әйп 12:7-10; Ишғ 40:21, 26.
+ 1:20 Зәб 18:2-5
+ 1:21 4 Бат 17:15, Йер 2:5, Эфс 4:17-18

+ 1:22 Хик 21:30, Ишғ 44:25, 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 1:23 Ҡнн 4:15-18; Зөл 8:10.

+ 1:23 Сығ 20:4-5, Ҡнн 4:16-18, Зәб 105:20, Йер 2:11, Зөл 8:10

+ 1:24 Зәб 80:13, Зөл 20:25
+ 1:25 Йер 10:14
+ 1:26 Кол 3:5
+ 1:27 Лев 18:22, Лев 20:13
+ 1:31 2 Тим 3:2-4
+ 1:32 Рим 6:21
+ 2:1 2 Бат 12:5-7, Маҫ 7:2, Лк 6:37, Ях 8:7
+ 2:4 Ишғ 30:18.
+ 2:4 2 Птр 3:9, 2 Птр 3:15, Асл 2:21
+ 2:5 Яҡ 5:3
+ 2:6 Хик 24:12
+ 2:9 1 Птр 4:17, Рим 1:16, Зөл 18:20
+ 2:10 Ишғ 57:19, 1 Птр 1:7

+ 2:11 Ҡнн 10:17, Маҫ 22:16, Лк 20:21, Ғмл 10:34

+ 2:12 1 Кор 9:21
+ 2:13 Лк 11:28, Яҡ 1:22-23
+ 2:15 Йер 31:33, Вәғ 12:14
+ 2:17 Рим 3:27, Рим 9:4-5
+ 2:19 Ях 9:40
+ 2:21-23 Зәб 49:16-20.
+ 2:21 Сығ 20:15, Маҫ 23:3
+ 2:22 Сығ 20:14
+ 2:24 Зөл 36:20.
+ 2:24 Ишғ 52:5, Зөл 36:20
+ 2:25 Глт 5:3
+ 2:26 Эфс 2:11
+ 2:27 2 Кор 3:6, Маҫ 12:41
+ 2:28 Рим 9:6-8, 1 Кор 7:19
+ 2:29 Ҡнн 10:16; 30:6; Йер 4:4.

+ 2:29 Ҡнн 10:16, Ҡнн 30:6, Йер 4:4, Эфс 2:11, Флп 3:3, Кол 2:11, 2 Кор 10:18

+ 3:1 Ях 4:22
+ 3:2 Ҡнн 4:8.
+ 3:2 Ҡнн 4:8, Зәб 147:9
+ 3:3 Рим 9:6, 2 Тим 2:13
+ 3:4 Зәб 50:6.
+ 3:4 Зәб 50:6
+ 3:7 Рим 9:19
+ 3:8 Рим 6:1, Рим 6:15, 2 Кор 6:8
+ 3:9 Рим 5:12, Глт 3:22, Рим 1:18-32, Рим 2
+ 3:10-12 Зәб 13:1-3; 52:2-4.
+ 3:12 Зәб 13:1-3, Вәғ 7:20
+ 3:13 Зәб 5:10; 139:4.
+ 3:13 Зәб 5:10, Зәб 139:4
+ 3:14 Зәб 9:28.
+ 3:14 Зәб 9:28
+ 3:15-17 Зәб 59:7-8.
+ 3:17 Хик 1:16, Ишғ 59:7-8
+ 3:18 Зәб 35:2.
+ 3:18 Зәб 35:2

+ 3:20 Зәб 142:2, Ғмл 13:39, Глт 2:16, Глт 3:11, Рим 7:7

+ 3:21 Рим 1:17, Глт 2:16, Лк 24:27, Ғмл 10:43

+ 3:23 3 Бат 8:46, 2 Йыл 6:36, Зәб 142:2, Хик 20:9, Вәғ 7:20, 1 Ях 1:8-10

+ 3:24 Тит 3:7
+ 3:25 Ях 1:29, 1 Ях 2:2, Ғмл 17:30, Рим 2:4
+ 3:27 Рим 2:17, 1 Кор 1:29, Эфс 2:9
+ 3:28 Ғмл 13:39
+ 3:29 Рим 9:24, Рим 10:12
+ 3:30 Ҡнн 6:4-5, Глт 3:20, Глт 3:8
+ 3:31 Маҫ 5:17
+ 4:3 Баш 15:6.
+ 4:3 Баш 15:6, Яҡ 2:23, Глт 3:6
+ 4:5 Рим 3:22
+ 4:6 Зәб 31:1-2
+ 4:7-8 Зәб 31:1-2.
+ 4:8 2 Кор 5:19
+ 4:9 Рим 3:30
+ 4:11 Баш 15:6, Баш 17:10
+ 4:13 Баш 17:4-6, Глт 3:16, Ғвр 7:6
+ 4:14 Глт 3:17-18
+ 4:15 1 Кор 15:56, Глт 3:10, Рим 7:7
+ 4:16-17 Баш 17:5.
+ 4:16 Глт 3:22
+ 4:17 Баш 17:5, Ях 5:21
+ 4:18 Баш 15:5.
+ 4:18 Баш 15:5
+ 4:19 Баш 17:17, Ғвр 11:12, Баш 18:11
+ 4:22 Баш 15:6
+ 4:24 1 Кор 9:9-10, Рим 10:9
+ 4:25 Маҫ 20:28, Глт 1:4, 2 Кор 5:21
+ 5:1 Глт 3:28
+ 5:2 Рим 8:17, Эфс 3:16, Флп 3:21
+ 5:3 Маҫ 5:11-12, 2 Кор 12:10, Яҡ 1:3-4
+ 5:5 Ғмл 2:17, Тит 3:6
+ 5:8 Ях 3:16, 1 Ях 4:10
+ 5:9 Рим 3:25, Маҫ 3:7, 1 Тес 1:10
+ 5:10 2 Кор 5:18-20, Эфс 2:16, Кол 1:20-21

+ 5:12 Баш 3:6, Яҡ 1:15, Рим 6:23, Рим 3:9, Эфс 2:3

+ 5:13 Рим 3:20
+ 5:14 1 Кор 15:45
+ 5:15 1 Кор 15:21, 2 Кор 5:14
+ 5:16 Ишғ 53:11
+ 5:17 Асл 22:5
+ 5:18 Ях 12:32
+ 5:19 Ғвр 5:8
+ 5:20 Глт 3:19
+ 5:21 Ях 1:17

+ 6:2 1 Птр 2:24, Глт 2:19, Глт 5:24, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 6:4 1 Птр 3:21, Глт 3:27, 2 Кор 5:17, Эфс 4:24, Кол 2:12, Кол 3:10

+ 6:5 2 Кор 4:10, Флп 3:10
+ 6:6 Глт 2:19-20, Глт 5:24, Глт 6:14
+ 6:7 1 Птр 4:1
+ 6:8 2 Тим 2:11, Асл 20:4
+ 6:9 Рим 14:9, Асл 1:18
+ 6:10 Ғвр 7:27
+ 6:12 Зәб 18:14
+ 6:13 Кол 3:5, Рим 12:1
+ 6:16 Ях 8:34

+ 6:18 Ях 8:32, Ях 8:34, Яҡ 2:12, 1 Птр 2:16, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Глт 5:1

+ 6:22 1 Кор 7:22
+ 6:23 Яҡ 1:15, Рим 5:12
+ 7:2 1 Кор 7:39
+ 7:3 Маҫ 5:32

+ 7:4 Глт 5:22, Эфс 5:19, Глт 2:19, Глт 5:18, Эфс 2:15, Кол 2:14

+ 7:6 Рим 6:4
+ 7:7 Сығ 20:17; Ҡнн 5:21.
+ 7:7 Рим 3:20, Рим 4:15, Сығ 20:17
+ 7:8 1 Кор 15:56
+ 7:10 Лев 18:5
+ 7:12 Ҡнн 4:8, Зәб 18:8-9
+ 7:15 Глт 5:17
+ 7:16 1 Тим 1:8
+ 7:18 Баш 6:5, Әйп 14:4, Зәб 50:5
+ 7:19 Глт 5:17
+ 7:22 Зәб 1:2
+ 7:23 1 Птр 2:11, Глт 5:17
+ 8:2 1 Кор 15:45
+ 8:3 Ғвр 7:18, Флп 2:7, Лев 16:5, 2 Кор 5:21
+ 8:4 Глт 5:16, Глт 5:25
+ 8:5 Глт 5:19-25
+ 8:7 Яҡ 4:4, 1 Кор 2:14

+ 8:9 1 Кор 3:16, 1 Кор 6:19, 2 Кор 6:16, 1 Ях 3:24, 1 Птр 1:11, Йһҙ 1:19

+ 8:11 Ях 5:21, Ғмл 2:24

+ 8:13 Кол 3:5, Лев 18:5

+ 8:14 Ҡнн 14:1, Маҫ 5:9, Ях 1:12, 1 Ях 3:1, 1 Ях 5:1

+ 8:15 2 Тим 1:7, 1 Кор 2:12

+ 8:16 1 Ях 3:2, Глт 3:26, Эфс 1:5, 1 Ях 3:24, 2 Кор 1:22, Эфс 1:13

+ 8:17 Глт 3:29, Глт 4:7, Эфс 3:6, Тит 3:7, 2 Кор 1:5, Флп 3:10, Кол 1:24, 1 Птр 5:1, Рим 5:2, Эфс 3:16, Флп 3:21

+ 8:18 2 Кор 4:17
+ 8:20 Баш 3:17-19, Вәғ 1:2
+ 8:22 Йер 12:4, Йер 12:11
+ 8:23 2 Кор 5:2, Глт 5:5
+ 8:24 2 Кор 4:18, Ғвр 11:1

+ 8:27 1 Бат 16:7, 3 Бат 8:39, Хик 21:2, Йер 11:20

+ 8:29 Маҫ 28:10, Ях 20:17, Кол 1:15, Ғвр 2:11, 1 Ях 3:2, 2 Кор 3:18, Флп 3:21

+ 8:30 Ях 17:22
+ 8:31 Зәб 117:6.
+ 8:31 Иҫп 14:9, Зәб 117:6
+ 8:32 Ях 3:16

+ 8:33 Мрк 13:20, Лк 18:7, Кол 3:12, Тит 1:1, Ишғ 50:8

+ 8:34 Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғмл 7:55-56, 1 Ях 2:1, Рим 8:34, Ғвр 7:25

+ 8:35 Йыр 8:6
+ 8:36 Зәб 43:23.
+ 8:36 Зәб 43:23, 1 Кор 4:9
+ 8:37 Ях 16:33, 1 Кор 15:57
+ 8:38 1 Птр 3:22, 1 Кор 15:24, Эфс 1:21

+ 9:1 2 Кор 11:10, 1 Тим 2:7, Рим 1:9, Флп 1:8

+ 9:3 1 Кор 16:22, Глт 1:8
+ 9:6 Рим 3:3, Ях 1:47, Рим 2:28
+ 9:7 Баш 21:12.
+ 9:7 Баш 21:12, Ғвр 11:17
+ 9:8 Глт 4:23, Глт 4:28
+ 9:9 Баш 18:10, 14.
+ 9:9 Баш 18:10
+ 9:10 Баш 25:21
+ 9:11-12 Баш 25:23.
+ 9:11 Баш 25:23
+ 9:13 Млх 1:2-3.
+ 9:13 Млх 1:2-3
+ 9:14 Ҡнн 32:4, Әйп 34:10
+ 9:15 Сығ 33:19.
+ 9:15 Сығ 33:19
+ 9:17 Сығ 9:16.
+ 9:17 Сығ 9:16
+ 9:19 2 Йыл 20:6, Рим 3:7
+ 9:20 Ишғ 29:16; 45:9.

+ 9:20 Әйп 9:32, Әйп 33:13, Әйп 39:32, Вәғ 6:10, Ишғ 29:16, Ишғ 45:9-10, Йер 18:6

+ 9:21 Ишғ 64:8, Йер 18:6, 2 Тим 2:20
+ 9:22 Хик 16:4
+ 9:24 Рим 3:29
+ 9:25 Һош 2:23.
+ 9:25 Һош 2:23, 1 Птр 2:10
+ 9:26 Һош 1:10.
+ 9:26 Һош 1:10
+ 9:27-28 Ишғ 10:22-23.
+ 9:28 Ишғ 10:22-23
+ 9:29 Ишғ 1:9.
+ 9:29 Ишғ 1:9
+ 9:30 Глт 2:16, Глт 3:24
+ 9:31 Глт 5:4, Рим 11:7, Флп 3:9
+ 9:33 Ишғ 8:14; 28:16.

+ 9:33 Ишғ 8:14, Ишғ 28:16, 1 Птр 2:6-8, Рим 10:11

+ 10:2 Ғмл 21:20
+ 10:3 Рим 1:17, Рим 3:21
+ 10:4 Маҫ 5:17, Глт 3:24
+ 10:5 Лев 18:5.
+ 10:5 Лев 18:5, Глт 3:12, Флп 3:9
+ 10:6-8 Ҡнн 30:11-14.
+ 10:6 Ҡнн 9:4, Ҡнн 30:12
+ 10:7 Асл 9:1
+ 10:8 Ҡнн 30:12-14

+ 10:9 Маҫ 10:32, Лк 12:8, Мрк 16:16, Ғмл 16:31

+ 10:11 Ишғ 28:16.
+ 10:11 Ишғ 28:16, 1 Птр 2:6, Рим 9:33
+ 10:12 Ғмл 10:34-36, Рим 3:29
+ 10:13 Йои 2:32.
+ 10:13 Йои 2:32, Ғмл 2:21
+ 10:14 Ғмл 8:31
+ 10:15 Ишғ 52:7; Нхм 1:15.
+ 10:15 Ишғ 52:7
+ 10:16 Ишғ 53:1.
+ 10:16 Ишғ 53:1, Ях 12:38
+ 10:17 Глт 3:2
+ 10:18 Зәб 18:5.
+ 10:18 Зәб 18:5
+ 10:19 Ҡнн 32:21.
+ 10:19 Ҡнн 32:21
+ 10:20 Ишғ 65:1.
+ 10:21 Ишғ 65:2.
+ 10:21 Ишғ 65:1-2

+ 11:1 Йер 31:37, Йер 33:24, 2 Кор 11:22, Флп 3:5

+ 11:2 1 Бат 12:22, Зәб 93:4
+ 11:3 3 Бат 19:10, 14.
+ 11:3 3 Бат 19:10, 3 Бат 19:14
+ 11:4 3 Бат 19:18.
+ 11:4 3 Бат 19:18
+ 11:5 Ишғ 10:22, Рим 9:27
+ 11:7 Рим 9:31
+ 11:8 Ҡнн 29:4; Ишғ 29:10.
+ 11:8 Ишғ 29:10, Ҡнн 29:4
+ 11:9-10 Зәб 68:23-24.
+ 11:10 Зәб 68:23-24
+ 11:13 Ғмл 9:15, Рим 15:16

+ 11:15 Лк 15:24, Эфс 2:1, Эфс 2:5, Кол 2:13, Асл 3:1

+ 11:16 Иҫп 15:18-21, Зөл 44:30
+ 11:17 Йер 11:16, Ях 15:5
+ 11:21 1 Кор 10:12
+ 11:26-27 Ишғ 59:20-21; 27:9; Йер 31:33-34.
+ 11:26 Ишғ 27:9, Ишғ 59:20-21
+ 11:28 Ҡнн 10:15
+ 11:30 Эфс 2:2, Кол 1:21, Тит 3:3

+ 11:33 Ишғ 28:29, Кол 2:3, Зәб 35:7, Зәб 138:6

+ 11:34 Ишғ 40:13.

+ 11:34 Ишғ 40:13, 1 Кор 2:16

+ 11:35 Әйп 41:3.

+ 11:35 Әйп 35:7, Әйп 41:11

+ 11:36 1 Кор 8:6, Кол 1:16, Ғвр 2:10, 2 Птр 3:18, Эфс 3:21

+ 12:1 Рим 6:13

+ 12:2 Эфс 5:17, 1 Тес 4:3, 2 Кор 4:16, Эфс 4:23

+ 12:3 Эфс 3:2, Вәғ 7:16
+ 12:4 1 Кор 12:12-14, Эфс 4:16
+ 12:5 1 Кор 10:17, 1 Кор 12:27, Эфс 4:25
+ 12:6 1 Птр 4:10, 1 Кор 12:4
+ 12:7 1 Кор 12:5
+ 12:8 1 Тим 5:17, 2 Кор 9:7

+ 12:9 1 Птр 1:22, 1 Тим 1:5, Зәб 96:10, Ғам 5:15

+ 12:10 Ях 13:34, 1 Птр 1:22, 2 Птр 1:7, 1 Тес 4:9, Ғвр 13:1, Флп 2:3

+ 12:12 Лк 18:1, Лк 21:36, Эфс 6:18, Кол 4:2, 1 Тес 5:17

+ 12:13 Рим 15:25, 1 Кор 16:1, 1 Тим 6:18
+ 12:14 Әйп 31:29-30, Маҫ 5:44, 1 Птр 3:9
+ 12:15 1 Кор 12:26
+ 12:16 1 Птр 3:8, Флп 2:2
+ 12:17 Лев 19:18, 1 Птр 3:9, 1 Тес 5:15
+ 12:18 Мрк 9:50, 2 Кор 13:11, 1 Тес 5:13
+ 12:19 Ҡнн 32:35.
+ 12:19 Хик 20:22, Ҡнн 32:35, Ғвр 10:30
+ 12:20 Хик 25:21-22.

+ 12:20 4 Бат 6:22, 2 Йыл 28:15, Хик 25:21-22, Маҫ 5:44, Хик 25:21-22

+ 13:1 1 Птр 2:13, Тит 3:1

+ 13:4 1 Птр 2:14, 2 Йыл 19:6

+ 13:7 1 Птр 2:17, Маҫ 17:27, Маҫ 22:21, Мрк 12:17

+ 13:8 Лев 19:13, Ях 13:34
+ 13:9 Сығ 20:13-15, 17; Ҡнн 5:17-19, 21.
+ 13:9 Лев 19:18.
+ 13:9 Сығ 20:13-17, Лев 19:18
+ 13:10 Ях 14:15
+ 13:11 Эфс 5:14

+ 13:12 Ях 1:9, Ях 8:12, 1 Ях 2:8, Эфс 5:8, 1 Тес 5:5, Эфс 5:11, Эфс 6:11, 1 Тес 5:8

+ 13:13 1 Тес 4:12

+ 13:14 Глт 3:27, Яҡ 4:1, 1 Птр 2:11, Рим 7:23, Глт 5:16, Глт 5:24

+ 14:1 Рим 15:1, 1 Кор 8:9-11, 1 Кор 9:22
+ 14:2 Днл 1:12, 1 Тим 4:3
+ 14:3 Кол 2:16
+ 14:4 Маҫ 7:1, Яҡ 4:11
+ 14:5 Глт 4:10, Кол 2:16
+ 14:6 Маҫ 15:36, 1 Кор 10:30-31
+ 14:7 Рим 6:2, Рим 6:7, Глт 5:24, Кол 3:3

+ 14:8 1 Птр 4:2, Глт 2:20, 2 Кор 5:15, Флп 1:20

+ 14:9 1 Тес 5:10
+ 14:10 Маҫ 7:1, Лк 6:37, 2 Кор 5:10
+ 14:11 Ишғ 45:23.

+ 14:11 Ишғ 49:18, Йер 22:24, Ишғ 45:23, Флп 2:10-11

+ 14:12 Маҫ 12:36, Маҫ 25:19, Глт 6:5

+ 14:13 Маҫ 7:1

+ 14:14 Лев 11:2, Ҡнн 14:3, Мрк 7:15-16, Ғмл 10:15, 1 Кор 8:8

+ 14:15 1 Кор 8:11
+ 14:17 Кол 2:16, Ғвр 9:10, Глт 5:22
+ 14:19 2 Тим 2:22
+ 14:20 Тит 1:15, 1 Кор 8:9-13
+ 15:1 Рим 14:1, Глт 6:2
+ 15:2 Флп 2:4-5
+ 15:3 Зәб 68:10.
+ 15:3 Флп 2:5, Флп 2:8, Зәб 68:10
+ 15:4 Рим 4:23-24
+ 15:5 Рим 12:16
+ 15:9 Зәб 17:50; 2 Бат 22:50.
+ 15:9 Рим 3:29, 2 Бат 22:50, Зәб 17:50
+ 15:10 Ҡнн 32:43.
+ 15:10 Ҡнн 32:43
+ 15:11 Зәб 116:1.
+ 15:11 Зәб 116:1
+ 15:12 Ишғ 11:1, 10.
+ 15:12 Ишғ 11:10
+ 15:16 Ғмл 9:15, Рим 11:13
+ 15:19 Ғмл 15:12, 2 Кор 12:12
+ 15:20 1 Кор 3:10-11
+ 15:21 Ишғ 52:15.
+ 15:21 Ишғ 52:15
+ 15:22 Рим 1:13, 1 Тес 2:18
+ 15:23 Ғмл 19:21
+ 15:25 Ғмл 24:17, 1 Кор 16:3, 2 Кор 9:1
+ 15:26 Ғмл 19:21, 2 Кор 8:4
+ 15:27 1 Кор 9:11
+ 15:31 2 Кор 1:10-11, 2 Тес 3:2
+ 15:32 Рим 1:10

+ 15:33 2 Кор 13:11, Флп 4:9, 1 Тес 5:23, 2 Тес 3:16, Ғвр 13:20

+ 16:1 Ғмл 18:18
+ 16:2 Флп 2:29
+ 16:3 Ғмл 18:2, 1 Кор 16:19, 2 Тим 4:19
+ 16:5 Кол 4:15
+ 16:13 Мрк 15:21

+ 16:16 1 Птр 5:14, 1 Кор 16:20, 2 Кор 13:12, 1 Тес 5:26

+ 16:17 1 Тим 6:3, 2 Ях 1:10
+ 16:18 2 Птр 2:3, Кол 2:4
+ 16:19 Рим 1:8
+ 16:20 Рим 15:33, Баш 3:15
+ 16:21 Ғмл 16:1
+ 16:23 1 Кор 1:14
+ 16:25 Эфс 1:9, Кол 1:26
+ 16:26 Кол 4:3-4
+ 16:27 Йһҙ 1:24-25

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: Римдарға

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Римдарға

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)